Το Αιγαίο δεν προστατεύεται μόνο με όπλα
Μια στρατιωτική μονάδα αλλάζει έδρα και μετακινείται από τα βάθη της Ανατολίας προς τις τουρκικές ακτές του Αιγαίου.
Την ίδια περίπου περίοδο, στην άλλη πλευρά της θάλασσας, η συζήτηση διευρύνεται.
Θαλάσσια πάρκα, προστασία του περιβάλλοντος, ψηφιακή επιτήρηση, νέες τεχνολογίες, άμυνα των νησιών και διεθνές δίκαιο αρχίζουν να συνδέονται όλο και περισσότερο μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.
Τα δυο ζητήματα φαίνονται διαφορετικά. Στην πραγματικότητα θέτουν το ίδιο ερώτημα:
Πώς προστατεύεται ένας θαλάσσιος χώρος σε μια εποχή όπου η ασφάλεια δεν είναι πλέον αποκλειστικά στρατιωτική υπόθεση;
Η μεταφορά μιας έμπειρης τουρκικής ταξιαρχίας καταδρομών προς τις δυτικές ακτές έχει εύλογη στρατηγική σημασία. Μια μονάδα με εμπειρία δύσκολων χερσαίων και διασυνοριακών επιχειρήσεων βρίσκεται πλέον πολύ πιο κοντά στο Αιγαίο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως σε κάθε στρατιωτική μετακίνηση συγκεκριμένη επιθετική πρόθεση.
Σημαίνει όμως ότι οι αλλαγές στη διάταξη δυνάμεων πρέπει να παρακολουθούνται με σοβαρότητα, χωρίς υπερβολές αλλά και χωρίς εφησυχασμό.
Το Αιγαίο, άλλωστε, δεν είναι απλώς μια γραμμή αντιπαράθεσης δυο στρατών. Είναι θάλασσα.
Είναι νησιά και άνθρωποι. Είναι αλιεία, εμπορικοί δρόμοι, τουρισμός, ενέργεια, περιβάλλον, υποθαλάσσιες υποδομές, επικοινωνίες και ένα εξαιρετικά σύνθετο οικοσύστημα.
Είναι ταυτόχρονα ένας χώρος όπου το διεθνές δίκαιο, η διπλωματία, η τεχνολογία και η στρατιωτική ισχύς συναντώνται καθημερινά.
Γι’ αυτό και η προστασία του δεν μπορεί να περιορίζεται στην αγορά περισσότερων και καλύτερων οπλικών συστημάτων.
Η αποτροπή είναι απαραίτητη. Δεν είναι όμως ολόκληρη η στρατηγική.
Η δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών, η χαρτογράφηση, η παρακολούθηση της παράνομης αλιείας, η αξιοποίηση δορυφορικών δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης, η προστασία υποθαλάσσιων υποδομών και η συνεχής επιστημονική παρουσία αποτελούν και αυτά μορφές ουσιαστικής παρουσίας στη θάλασσα.
Και εδώ βρίσκεται μια ενδιαφέρουσα μετατόπιση.
Για πολλά χρόνια η δημόσια συζήτηση γύρω από το Αιγαίο περιστρεφόταν κυρίως γύρω από ζώνες, όρια και διαπραγματεύσεις.
Όμως μια θάλασσα δεν προστατεύεται μόνο συζητώντας πού τελειώνει η μία ζώνη και πού αρχίζει η άλλη. Προστατεύεται και με το τι κάνεις μέσα σε αυτήν.
Με έρευνα. Με περιβαλλοντική προστασία. Με τεχνολογία. Με οικονομική δραστηριότητα. Με επιτήρηση. Με διεθνείς συνεργασίες. Με παρουσία. Και, ασφαλώς, με αξιόπιστη άμυνα.
Αυτό δεν σημαίνει εγκατάλειψη της διπλωματίας. Το αντίθετο.
Η διπλωματία είναι ισχυρότερη όταν στηρίζεται σε μια συνεκτική πραγματικότητα επί του πεδίου και σε σαφή αντίληψη των δικαιωμάτων, των υποχρεώσεων και των ορίων κάθε πλευράς.
Ούτε όμως η στρατιωτική ενίσχυση της απέναντι ακτής πρέπει από μόνη της να οδηγεί σε μια αδιάκοπη λογική εξοπλιστικής αντίδρασης.
Εάν κάθε κίνηση απαντάται αποκλειστικά με μια άλλη στρατιωτική κίνηση, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου η ασφάλεια μετριέται συνεχώς σε αριθμούς όπλων και μονάδων.
Η πραγματική ανθεκτικότητα ενός κράτους είναι ευρύτερη.
Χρειάζεται να μπορεί να βλέπει ταυτόχρονα τον στρατιώτη στην απέναντι ακτή, τον ψαρά στο νησί, το ερευνητικό σκάφος στη θάλασσα, το καλώδιο στον βυθό, τον δορυφόρο πάνω από το Αιγαίο και τον διπλωμάτη στο τραπέζι των συνομιλιών.
Όλα αποτελούν κομμάτια της ίδιας εικόνας.
Για την Ελλάδα το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στη διπλωματία και στην άμυνα. Ούτε ανάμεσα στην περιβαλλοντική προστασία και στη στρατηγική παρουσία.
Το ζητούμενο είναι να τα συνδέσει.
Μια σύγχρονη πολιτική για το Αιγαίο χρειάζεται να αντιμετωπίζει τη θάλασσα ως ένα ενιαίο πεδίο ασφάλειας, δικαίου, περιβάλλοντος, οικονομίας και τεχνολογίας.
Η παρουσία μιας στρατιωτικής μονάδας στην απέναντι ακτή μπορεί να αλλάξει έναν επιχειρησιακό υπολογισμό.
Η συστηματική όμως παρουσία ενός κράτους στη δική του θάλασσα μπορεί να διαμορφώσει κάτι πολύ βαθύτερο.
Μπορεί να δημιουργήσει γνώση, θεσμούς, συνεργασίες, υποδομές και μια καθημερινή πραγματικότητα που δεν χρειάζεται κάθε φορά να αποδεικνύεται μέσα από μια κρίση.
Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσες δυνάμεις συγκεντρώνονται στις δυο πλευρές του Αιγαίου.
Είναι τι είδους Αιγαίο θέλουμε να υπάρχει ανάμεσά τους.
Μια θάλασσα διαρκούς καχυποψίας και ανταγωνισμού;
Ή έναν χώρο όπου η αποτροπή είναι επαρκής, οι κανόνες σαφείς, η φύση προστατεύεται και η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να συνεχίζεται χωρίς κάθε κίνηση να μετατρέπεται σε δοκιμασία ισχύος;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στα στρατόπεδα και στα πολεμικά πλοία. Βρίσκεται και σε όσα χτίζουμε γύρω τους.
Γιατί η ασφάλεια μιας θάλασσας δεν αρχίζει εκεί όπου εμφανίζεται η απειλή.
Χτίζεται πολύ πριν εμφανιστεί.
- Ο Κωνσταντίνος Χατζηγονιός είναι συνεργάτης της Agora Dialogue και αρθρογραφεί για ζητήματα δημοκρατίας, κοινωνίας, διεθνών σχέσεων, ασφάλειας, πολιτισμού και ανθρώπου. Στα κείμενά του επιχειρεί να συνδέει τις διεθνείς και γεωπολιτικές εξελίξεις με τις ευρύτερες κοινωνικές, θεσμικές και ανθρώπινες διαστάσεις τους, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Γράφει με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών και ο αμοιβαίος σεβασμός μπορούν να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση ακόμη και των δυσκολότερων ζητημάτων.