Η καταναγκαστική εργασία δεν τελειώνει στα σύνορα της Ευρώπης

Η Ευρώπη συχνά μιλά για ανθρώπινα δικαιώματα σαν να αποτελούν θεμέλιο της πολιτικής και οικονομικής της ταυτότητας.

• Θεοφιλίνα Πιτσίλου

Η πραγματική δοκιμασία, όμως, αρχίζει εκεί όπου οι αρχές συναντούν την αγορά.

Πόσο ελεύθερο είναι ένα προϊόν που φτάνει ελεύθερα στα ευρωπαϊκά ράφια, εάν κάπου στη διαδρομή του ένας άνθρωπος αναγκάστηκε να εργαστεί χωρίς πραγματική δυνατότητα επιλογής;

Το ζήτημα επαναφέρει με ιδιαίτερη σαφήνεια η Hélène de Rengervé, Senior Advocate for Corporate Accountability στη Human Rights Watch, στο σχόλιό της με τίτλο “EU Forced Labor Guidance a Positive Step, But More Needed”, που δημοσιεύθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2026.

Η συγγραφέας αναγνωρίζει τις νέες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές ως σημαντικό βήμα, επισημαίνει όμως ότι η νομοθεσία θα κριθεί τελικά όχι από τις διακηρύξεις της αλλά από την εφαρμογή της.

Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Καταναγκαστική Εργασία δημιουργεί ένα σημαντικό εργαλείο. Από τον Δεκέμβριο του 2027 θα απαγορεύεται στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης η διάθεση προϊόντων που έχουν παραχθεί, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, με καταναγκαστική εργασία. Η απαγόρευση αφορά τόσο εισαγόμενα προϊόντα όσο και προϊόντα που παράγονται εντός της ίδιας της Ένωσης ή εξάγονται από αυτήν.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η καταναγκαστική εργασία δεν αποτελεί μακρινό κατάλοιπο μιας άλλης εποχής. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται η de Rengervé, οι εκτιμήσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας κάνουν λόγο για 17,3 εκατομμύρια ανθρώπους που υφίστανται καταναγκαστική εργασιακή εκμετάλλευση στον ιδιωτικό τομέα παγκοσμίως και για επιπλέον 3,9 εκατομμύρια που βρίσκονται σε καθεστώς καταναγκαστικής εργασίας επιβαλλόμενης από κράτη. Παράλληλα, έρευνα της ILO υπολόγισε τα ετήσια κέρδη που προκύπτουν από την καταναγκαστική εργασία στον ιδιωτικό τομέα σε 63,9 δισεκατομμύρια δολάρια.

Πίσω λοιπόν από αριθμούς, εμπορικές αλυσίδες και οικονομικούς δείκτες βρίσκονται άνθρωποι.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία.

Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εξηγούν πώς εργαζόμενοι, συνδικάτα και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να καταθέτουν στοιχεία για προϊόντα που συνδέονται με καταναγκαστική εργασία, πώς θα διερευνώνται οι σχετικές καταγγελίες και πώς οφείλουν να ανταποκρίνονται οι επιχειρήσεις και οι προμηθευτές τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η δυνατότητα να ζητείται από τις επιχειρήσεις απόδειξη ότι έχουν προχωρήσει σε πραγματική αποκατάσταση ή αποζημίωση των θυμάτων.

Η κατεύθυνση είναι θετική. Δεν αρκεί όμως.

Η Human Rights Watch προειδοποιεί ιδιαίτερα για την υπερβολική εμπιστοσύνη στους εταιρικούς ελέγχους και στις επιθεωρήσεις των προμηθευτών. Ένας έλεγχος μπορεί να καταγράφει διαδικασίες και έγγραφα χωρίς να αποτυπώνει την πραγματική εμπειρία του εργαζομένου. Μπορεί επίσης να υπάρχουν συγκρούσεις συμφερόντων, απόκρυψη στοιχείων ή ακόμη και πίεση προς εργαζομένους ώστε να δώσουν παραπλανητικές απαντήσεις. Γι’ αυτό τα στοιχεία που παρέχουν οι ίδιες οι επιχειρήσεις πρέπει να διασταυρώνονται με ανεξάρτητες πηγές.

Υπάρχει και μια βαθύτερη διάσταση.

Η καταναγκαστική εργασία σπάνια γεννιέται σε κοινωνικό κενό. Ευδοκιμεί εκεί όπου υπάρχουν φτώχεια, εξάρτηση, φόβος, διακρίσεις και άνθρωποι χωρίς πραγματική δυνατότητα να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους. Η ηλικία, το φύλο, η κοινωνική θέση, η θρησκεία, οι πεποιθήσεις, ακόμη και οι τοπικές εργασιακές πρακτικές μπορούν να καταστήσουν έναν εργαζόμενο ιδιαίτερα ευάλωτο. Η προστασία επομένως δεν μπορεί να περιορίζεται στην απομάκρυνση ενός προϊόντος από ένα ράφι. Πρέπει να φτάνει μέχρι τον άνθρωπο που υπέστη την εκμετάλλευση.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η αντιμετώπιση της καταναγκαστικής εργασίας που επιβάλλεται ή οργανώνεται από κρατικές αρχές. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες επιτρέπουν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, οι έρευνες να αφορούν ολόκληρες κατηγορίες προϊόντων μιας περιοχής και όχι μόνο μία μεμονωμένη επιχείρηση. Αυτό μπορεί να καταστήσει την ευρωπαϊκή πολιτική πολύ αποτελεσματικότερη εκεί όπου το πρόβλημα είναι συστηματικό.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζει παράλληλα ειδική βάση δεδομένων κινδύνου στο πλαίσιο του Forced Labour Portal, η οποία θα συγκεντρώνει πληροφορίες για προϊόντα, τομείς και περιοχές όπου υπάρχουν αυξημένοι κίνδυνοι καταναγκαστικής εργασίας. Η Human Rights Watch υποστηρίζει ότι σε αυτήν πρέπει να αποτυπωθούν με σαφήνεια περιπτώσεις κρατικά επιβαλλόμενης καταναγκαστικής εργασίας, αναφέροντας μεταξύ άλλων τη Σιντζιάνγκ στην Κίνα, το Τουρκμενιστάν και τη Βόρεια Κορέα.

Όλα αυτά, όμως, οδηγούν σε ένα απλό ερώτημα.

Τι σημαίνει πραγματικά “ευρωπαϊκό προϊόν” σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία;

Δεν αρκεί το προϊόν που φτάνει στον Ευρωπαίο καταναλωτή να είναι φθηνό, ασφαλές και νόμιμα εισαγόμενο. Οφείλουμε να γνωρίζουμε, όσο είναι δυνατόν, και το ανθρώπινο κόστος που κρύβεται πίσω από την παραγωγή του.

Η ευθύνη δεν σταματά στην τελευταία εταιρεία της αλυσίδας. Διατρέχει ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής, από την πρώτη ύλη μέχρι το τελικό ράφι.

Η απαγόρευση προϊόντων καταναγκαστικής εργασίας αποτελεί επομένως κάτι περισσότερο από εμπορικό μέτρο. Είναι μια προσπάθεια να συνδεθεί η οικονομική δύναμη της Ευρώπης με τις αξίες που η ίδια δηλώνει ότι υπερασπίζεται.

Το δύσκολο μέρος αρχίζει τώρα.

Γιατί η νομοθεσία μπορεί να απαγορεύσει ένα προϊόν. Οι μηχανισμοί μπορούν να ελέγξουν μια επιχείρηση. Οι τελωνειακές αρχές μπορούν να σταματήσουν ένα φορτίο.

Αλλά ο πραγματικός σκοπός δεν είναι απλώς να καθαρίσουμε τα ευρωπαϊκά ράφια.

Είναι να μην υπάρχει άνθρωπος πίσω από αυτά που να πληρώνει με την ελευθερία του τη χαμηλή τιμή που πληρώνουμε εμείς.

• Η Θεοφιλίνα Πιτσίλου ασχολείται με διεθνή ζητήματα, ανθρώπινη ασφάλεια, θεσμούς και δημόσια πολιτική, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις κοινωνικές και ανθρώπινες διαστάσεις των συγκρούσεων, της ειρήνης και της βιώσιμης διακυβέρνησης.