Από την ανάγκη στην απληστία
Η «πόλη των χοίρων» του Πλάτωνα και το δύσκολο μέτρο του αρκετού.
Μια κοινωνία γεννιέται από όσα χρειαζόμαστε.
Τι συμβαίνει όμως όταν αρχίζουμε να χρειαζόμαστε όσα απλώς επιθυμούμε;
Το «περισσότερο» δοκιμάζει τα όρια της.
Υπάρχει μια μικρή στιγμή στην Πολιτεία του Πλάτωνα που μοιάζει σχεδόν ασήμαντη.
Ο Σωκράτης και οι συνομιλητές του προσπαθούν να φανταστούν πώς δημιουργείται μια κοινωνία. Δεν αρχίζουν από κυβερνήσεις, νόμους ή θεσμούς. Αρχίζουν από κάτι πολύ πιο απλό.
Από την ανθρώπινη ανάγκη.
Κανείς μας δεν είναι αυτάρκης. Χρειαζόμαστε τροφή, στέγη, ένδυση. Χρειαζόμαστε όμως και ο ένας τον άλλο.
Έτσι δημιουργείται η πρώτη πόλη.
Ο ένας καλλιεργεί. Ο άλλος χτίζει. Κάποιος κατασκευάζει εργαλεία, κάποιος άλλος ρούχα ή υποδήματα. Οι άνθρωποι μοιράζονται την εργασία, ανταλλάσσουν όσα παράγουν και καλύπτουν ο ένας τις ανάγκες του άλλου.
Η κοινωνία, με αυτή την έννοια, δεν αρχίζει από τον ανταγωνισμό.
Αρχίζει από την αλληλεξάρτηση.
Μια απλή πόλη
Η πρώτη κοινωνία που περιγράφει ο Σωκράτης είναι λιτή.
Οι άνθρωποι εργάζονται, τρώνε απλά, πίνουν κρασί, μεγαλώνουν τα παιδιά τους και ζουν χωρίς μεγάλες πολυτέλειες.
Δεν έχουν πολλά.
Έχουν όμως αρκετά.
Και ακριβώς εδώ εμφανίζεται η αντίρρηση του Γλαύκωνα.
Μια τέτοια ζωή τού φαίνεται υπερβολικά φτωχή και πρωτόγονη. Θέλει καλύτερο φαγητό, έπιπλα, ανέσεις, περισσότερες απολαύσεις.
Χλευάζει ουσιαστικά την πρώτη πόλη ως μια «πόλη των χοίρων».
Ο Σωκράτης δεν απορρίπτει την ένσταση.
Αφήνει την πόλη να μεγαλώσει.
Και μαζί της μεγαλώνουν οι επιθυμίες.
Το «περισσότερο» αλλάζει τα πάντα
Τώρα χρειάζονται περισσότερα επαγγέλματα, περισσότερα προϊόντα, περισσότερες υπηρεσίες.
Έρχονται καλλιτέχνες, μάγειρες, υπηρέτες, τεχνίτες και έμποροι. Εμφανίζονται η πολυτέλεια, τα πολύτιμα αντικείμενα, ο χρυσός και το ασήμι.
Η ζωή γίνεται πλουσιότερη.
Αλλά η πόλη γίνεται και πιο απαιτητική.
Χρειάζεται περισσότερη γη.
Περισσότερες πρώτες ύλες.
Περισσότερους πόρους.
Και κάποια στιγμή αυτά που διαθέτει δεν αρκούν.
Πρέπει να αναζητήσει όσα χρειάζεται έξω από τα δικά της όρια.
Μόνο που και οι γείτονές της μπορεί να θέλουν ακριβώς το ίδιο.
Κάπου εκεί εμφανίζεται ο πόλεμος.
Η μετάβαση είναι εντυπωσιακή.
Η ανάγκη έφερε τους ανθρώπους κοντά.
Η ανεξέλεγκτη επιθυμία αρχίζει να τους χωρίζει.
Το δύσκολο ερώτημα δεν είναι η πολυτέλεια
Θα ήταν εύκολο να διαβάσουμε αυτή την ιστορία ως μια απλή καταδίκη της άνεσης, του πλούτου ή της απόλαυσης.
Δεν είναι όμως εκεί το ουσιαστικό ζήτημα.
Ο Πλάτωνας μας οδηγεί σε κάτι δυσκολότερο.
Πού βρίσκεται το όριο;
Οι ανθρώπινες ανάγκες μπορούν, σε κάποιο βαθμό, να ικανοποιηθούν.
Οι ανθρώπινες επιθυμίες όμως μπορούν να πολλαπλασιάζονται σχεδόν χωρίς τέλος.
Μόλις αποκτήσουμε κάτι, μπορούμε να θελήσουμε κάτι καλύτερο.
Και μετά κάτι περισσότερο.
Η ευημερία δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργεί νέες απαιτήσεις.
Έτσι προκύπτει ένα παράδοξο.
Μια κοινωνία μπορεί να γίνεται ολοένα πλουσιότερη και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι ποτέ δεν έχει αρκετά.
Και σήμερα;
Περισσότερα από δυο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η μικρή πλατωνική πόλη δεν μοιάζει τόσο μακρινή.
Οι σύγχρονες κοινωνίες παράγουν πλούτο και αγαθά που ο Πλάτωνας δεν θα μπορούσε να φανταστεί.
Και όμως το βασικό ερώτημα παραμένει.
Πόσο είναι αρκετό;
Αρκεί μια κοινωνία να παράγει συνεχώς περισσότερα για να γίνεται καλύτερη;
Μπορούν οι επιθυμίες μας να αυξάνονται απεριόριστα σε έναν κόσμο με περιορισμένους φυσικούς πόρους;
Και τι συμβαίνει όταν η δική μας ευημερία απαιτεί διαρκώς περισσότερη γη, ενέργεια, κατανάλωση και δύναμη;
Η «πόλη των χοίρων» δεν μας προσφέρει μια έτοιμη απάντηση.
Και πιθανότατα αυτή είναι η αξία της.
Μας αναγκάζει να εξετάσουμε κάτι που συχνά θεωρούμε αυτονόητο: ότι το περισσότερο είναι αναγκαστικά και καλύτερο.
Μια καλή κοινωνία δεν κρίνεται μόνο από όσα μπορεί να παράγει.
Κρίνεται και από το αν γνωρίζει γιατί τα παράγει, πώς τα μοιράζεται και πότε μπορεί να πει ότι είναι αρκετά.
Και πίσω από όλα αυτά παραμένει ένα ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα:
Μπορούμε να αποφασίσουμε τι είναι μια καλή κοινωνία, χωρίς πρώτα να αναρωτηθούμε τι θεωρούμε καλή ζωή;
Artemis Orphanou
Director, Agora Dialogue
Eva Ierides
Contributor, Agora Dialogue
Dinos Toumazos
Chief Executive Officer, Agora Dialogue