Κλιματική αλλαγή: η βεβαιότητα χρειάζεται και όρια
Μια μεγάλη φυσική καταστροφή συνοδεύεται σχεδόν πάντοτε από την ίδια ανάγκη:
Nα βρούμε αμέσως την αιτία της.
Στην εποχή της κλιματικής αλλαγής, η απάντηση μοιάζει συχνά αυτονόητη.
Ένας παγετώνας καταρρέει, μια πλημμύρα καταστρέφει οικισμούς, μια κατολίσθηση παρασύρει ανθρώπους και υποδομές και το συμπέρασμα διατυπώνεται σχεδόν αυτόματα:
Φταίει η κλιματική αλλαγή.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η πρόσφατη καταστροφή στα Ιμαλάια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η κατάρρευση τεράστιας μάζας πάγου και βράχων από το Langtang Lirung στο Νεπάλ προκάλεσε μια αλυσιδωτή καταστροφή, με ανθρώπινες απώλειες, κατεστραμμένους οικισμούς και σοβαρές ζημιές σε δρόμους και ενεργειακές υποδομές.
Το μέγεθος της τραγωδίας γεννά εύλογα ερωτήματα. Συνδέεται το συγκεκριμένο γεγονός με την κλιματική αλλαγή;
Η πιο υπεύθυνη απάντηση σήμερα είναι απλή:
Δεν γνωρίζουμε ακόμη.
Και αυτή η παραδοχή δεν αποδυναμώνει την επιστήμη. Αντίθετα, αποκαλύπτει τη δύναμή της.
Η επιστήμη οφείλει να διαχωρίζει εκείνο που γνωρίζουμε από εκείνο που θεωρούμε πιθανό και από εκείνο που δεν μπορούμε ακόμη να αποδείξουμε. Η απόδοση ενός συγκεκριμένου φυσικού γεγονότος σε μία και μοναδική αιτία απαιτεί δεδομένα, χρόνο και προσεκτική μελέτη.
Οι καταρρεύσεις βράχων και πάγων στα μεγάλα υψόμετρα δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Συνέβαιναν πολύ πριν από τη σημερινή ανθρωπογενή υπερθέρμανση. Η γεωλογία, η μορφολογία του εδάφους, οι σεισμοί, οι βροχοπτώσεις, η παρουσία νερού στις ρωγμές των βράχων και πολλοί άλλοι παράγοντες μπορούν να συμβάλουν σε μια κατάρρευση.
Αυτό όμως είναι μόνο η μισή εικόνα.
Το γεγονός ότι δεν μπορούμε σήμερα να αποδώσουμε με βεβαιότητα τη συγκεκριμένη καταστροφή στην κλιματική αλλαγή δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αγνοήσουμε όσα συμβαίνουν γύρω της.
Τα Ιμαλάια θερμαίνονται.
Οι παγετώνες υποχωρούν.
Οι τεράστιες μάζες πάγου που επί αιώνες αποτελούσαν μέρος της σταθερότητας των ορεινών συστημάτων μειώνονται. Το νερό από την τήξη εισχωρεί σε ρωγμές. Το μόνιμα παγωμένο έδαφος θερμαίνεται και χάνει μέρος της συνοχής του. Βραχώδεις πλαγιές που είχαν προσαρμοστεί σε διαφορετικές κλιματικές συνθήκες εισέρχονται σε μια περίοδο ταχύτατης μεταβολής.
Εκεί βρίσκεται η πραγματική ανησυχία.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε αν η κλιματική αλλαγή προκάλεσε ένα συγκεκριμένο γεγονός για να αντιληφθούμε ότι μεταβάλλει σταδιακά τις συνθήκες μέσα στις οποίες τέτοια γεγονότα μπορούν να συμβούν.
Η διάκριση είναι σημαντική.
Άλλο να λέμε ότι «η κλιματική αλλαγή προκάλεσε αυτή την καταστροφή» και άλλο να λέμε ότι «η κλιματική αλλαγή δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο ορισμένοι κίνδυνοι αυξάνονται».
Το πρώτο χρειάζεται ειδική απόδειξη.
Για το δεύτερο υπάρχουν ήδη ισχυρά επιστημονικά δεδομένα.
Στην περιοχή του Langtang οι θερινές θερμοκρασίες έχουν αυξηθεί αισθητά εδώ και δεκαετίες. Τα τελευταία καλοκαίρια συγκαταλέγονται μεταξύ των θερμότερων που έχουν καταγραφεί, ενώ οι παγετώνες της ευρύτερης περιοχής χάνουν συνεχώς μάζα. Ο κοντινός παγετώνας Yala αποτελεί εντυπωσιακό παράδειγμα αυτής της μεταβολής, έχοντας συρρικνωθεί δραματικά μέσα σε λίγες δεκαετίες.
Οι αριθμοί, όμως, δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουμε μια βεβαιότητα που ακόμη δεν διαθέτουμε.
Πρέπει να χρησιμοποιούνται για να κατανοήσουμε την κατεύθυνση της αλλαγής.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για τον δημόσιο διάλογο γύρω από το κλίμα. Συχνά δημιουργούνται δυο αντίπαλες βεβαιότητες. Από τη μια, κάθε ακραίο φυσικό φαινόμενο αποδίδεται αυτομάτως στην κλιματική αλλαγή. Από την άλλη, κάθε αβεβαιότητα χρησιμοποιείται ως επιχείρημα ότι η κλιματική αλλαγή δεν έχει καμία σχέση με όσα παρατηρούμε.
Και οι δυο προσεγγίσεις είναι προβληματικές.
Η αβεβαιότητα για ένα συγκεκριμένο γεγονός δεν ακυρώνει τη γνώση για τη γενικότερη τάση.
Ένας καύσωνας μπορούσε να συμβεί πριν από εκατό χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πιθανότητα και η έντασή του παραμένουν αμετάβλητες σήμερα. Μια ορεινή πλαγιά μπορούσε να καταρρεύσει πριν από τη βιομηχανική εποχή. Αυτό επίσης δεν σημαίνει ότι η ταχεία απώλεια πάγου και η θέρμανση του μόνιμα παγωμένου εδάφους δεν μπορούν να μεταβάλουν τη σημερινή πιθανότητα αστάθειας.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση που κινδυνεύει να χαθεί μέσα στη συζήτηση για την απόδοση ευθύνης στην κλιματική αλλαγή.
Μια φυσική καταστροφή μετατρέπεται σε ανθρώπινη τραγωδία και λόγω του τρόπου με τον οποίο έχουμε οργανώσει τις κοινωνίες μας.
Οικισμοί χτισμένοι σε ευάλωτες κοιλάδες, δρόμοι και ενεργειακές εγκαταστάσεις εκτεθειμένοι σε γνωστούς κινδύνους, ανεπαρκή συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και περιορισμένες δυνατότητες άμεσης αντίδρασης μπορούν να πολλαπλασιάσουν τις συνέπειες ενός φυσικού γεγονότος.
Επομένως, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στο ερώτημα «έφταιξε η κλιματική αλλαγή;».
Το σημαντικότερο ερώτημα είναι τι κάνουμε γνωρίζοντας ότι το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε μεταβάλλεται.
Οι κοινωνίες που βρίσκονται κοντά σε παγετώνες και μεγάλα ορεινά συστήματα χρειάζονται καλύτερη παρακολούθηση, χαρτογράφηση κινδύνων, συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ασφαλέστερο σχεδιασμό υποδομών και σοβαρότερη προετοιμασία για καταστάσεις που στο παρελθόν θεωρούνταν σπάνιες.
Η προσαρμογή δεν αποτελεί παραδοχή ήττας απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Αποτελεί στοιχειώδη πρόνοια.
Παράλληλα, η μείωση των εκπομπών παραμένει καθοριστική. Κάθε πρόσθετο κλάσμα βαθμού θέρμανσης μετακινεί ακόμη περισσότερο αυτά τα ευαίσθητα συστήματα μακριά από τις κλιματικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ανθρώπινοι οικισμοί και οι υποδομές τους.
Το μάθημα από το Νεπάλ επομένως δεν χρειάζεται υπερβολές.
Χρειάζεται ακρίβεια.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η κλιματική αλλαγή προκάλεσε τη συγκεκριμένη κατάρρευση. Μπορεί να χρειαστούν χρόνια ερευνών και πιθανόν να μην υπάρξει ποτέ μια απόλυτη απάντηση.
Γνωρίζουμε όμως κάτι εξίσου σημαντικό.
Τα βουνά αλλάζουν. Οι παγετώνες υποχωρούν. Οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν. Οι συνθήκες που επί γενιές θεωρούσαμε σχετικά σταθερές γίνονται λιγότερο προβλέψιμες.
Και απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η επιστημονική προσοχή δεν είναι λόγος για αδράνεια.
Είναι λόγος για περισσότερη γνώση, καλύτερη προετοιμασία και υπεύθυνη δράση.
- Ο Δημήτρης Αγγέλου γράφει για ζητήματα τεχνολογίας, γεωπολιτικής και σύγχρονων διεθνών μεταβολών, με ενδιαφέρον για τις προκλήσεις που επηρεάζουν τις κοινωνίες και το μέλλον τους.