Από τη «Γαλάζια Πατρίδα» στην ισχύ της παρουσίας
Η αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο δεν διεξάγεται πλέον μόνο με πολεμικά πλοία, διπλωματικές ανακοινώσεις και χάρτες.
Διεξάγεται επίσης μέσα από θεσμούς, επιστημονική έρευνα, ενεργειακές υποδομές, περιβαλλοντική πολιτική, πολιτισμό και τη συστηματική παρουσία του κράτους στον χώρο.
Αυτή η διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία απέναντι στη λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα».
Πρόκειται για ένα τουρκικό στρατηγικό αφήγημα που επιχειρεί να μεταφέρει στη θάλασσα μια ευρύτερη αναθεωρητική αντίληψη για τη θέση και τα δικαιώματα της Τουρκίας στην περιοχή.
Το ουσιαστικό πρόβλημα για την Ελλάδα είναι ότι η αντιμετώπιση μιας τέτοιας στρατηγικής δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαρκή αντίδραση. Εάν η μία πλευρά αναλαμβάνει πρωτοβουλίες και η άλλη απαντά κάθε φορά σε αυτές, σταδιακά η ίδια η συζήτηση διεξάγεται στο πλαίσιο που έχει επιλέξει η πρώτη.
Χρειάζεται επομένως μια διαφορετική αντίληψη: όχι ανταγωνισμός αναθεωρητισμών, αλλά ενεργητική αξιοποίηση του διεθνούς δικαίου, της ευρωπαϊκής ιδιότητας της Ελλάδας, της γεωγραφίας, της επιστήμης, του πολιτισμού και της οικονομίας.
Η «Ομηρική Πατρίδα» ως διαφορετικό υπόδειγμα
Σε αυτή τη λογική παρουσιάζει ενδιαφέρον η ιδέα μιας «Ομηρικής Πατρίδας». Όχι ως ένα ακόμη εθνικό σύνθημα απέναντι στη «Γαλάζια Πατρίδα», αλλά ως διαφορετική στρατηγική αντίληψη.
Η Ελλάδα διαθέτει ένα εξαιρετικά ισχυρό πλεονέκτημα που δεν χρειάζεται να επινοήσει: έναν νησιωτικό χώρο με ανθρώπινη παρουσία χιλιάδων ετών, πολιτιστική συνέχεια, πανεπιστήμια, ευρωπαϊκούς θεσμούς, επιστημονικό δυναμικό και διεθνείς συνεργασίες.
Τα ακριτικά νησιά δεν πρέπει συνεπώς να αντιμετωπίζονται μόνο ως σημεία άμυνας. Μπορούν να μετατραπούν σε χώρους παραγωγής γνώσης και διεθνούς συνεργασίας.
Το Καστελλόριζο, η Γαύδος, ο Άγιος Ευστράτιος, η Χίος, η Ρόδος και άλλα νησιά μπορούν να φιλοξενούν ερευνητικά προγράμματα, πανεπιστημιακές δομές, αρχαιολογικές αποστολές, κέντρα θαλάσσιας βιολογίας και κλιματικής έρευνας. Μια τέτοια παρουσία δεν είναι συμβολική. Δημιουργεί πραγματική οικονομική, επιστημονική και κοινωνική ζωή.
Κυρίως, συνδέει τα νησιά πολύ πιο στενά με ευρωπαϊκά και διεθνή δίκτυα.
Κυριαρχία σημαίνει και καθημερινή παρουσία
Η αποτελεσματική υπεράσπιση ενός χώρου δεν εξαντλείται στη στρατιωτική αποτροπή.
Ένα νησί με νέους κατοίκους, πανεπιστημιακούς, ερευνητές, επιχειρήσεις, σύγχρονες υποδομές και διεθνείς συνεργασίες είναι ισχυρότερο από ένα νησί που σταδιακά ερημώνει και θυμόμαστε τη στρατηγική σημασία του μόνο σε περιόδους κρίσης.
Εδώ βρίσκεται ίσως και η βαθύτερη διάσταση του ζητήματος.
Η δημογραφική ανθεκτικότητα των ακριτικών περιοχών αποτελεί μέρος της εθνικής ασφάλειας. Το ίδιο ισχύει για την ακτοπλοϊκή σύνδεση, την υγεία, την παιδεία, τις ψηφιακές υποδομές, την ενέργεια και τις δυνατότητες απασχόλησης.
Η ισχυρή περιφέρεια δεν αποτελεί μόνο κοινωνική πολιτική. Αποτελεί γεωπολιτική πολιτική.
Από τους χάρτες στην πράξη
Η δημοσίευση του ελληνικού Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα, καθώς η Ελλάδα αποτύπωσε θεσμικά τις θέσεις της για τον θαλάσσιο χώρο και συνέδεσε τη διαχείρισή του με το ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Αυτό όμως δεν αρκεί.
Οι χάρτες αποκτούν ουσιαστικό περιεχόμενο μέσα από νόμιμες δραστηριότητες: επιστημονική έρευνα, προστασία του περιβάλλοντος, αλιεία, ενεργειακές και ηλεκτρικές διασυνδέσεις, θαλάσσιες μεταφορές και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη.
Ακριβώς εδώ μπορεί η Ελλάδα να αποκτήσει στρατηγικό πλεονέκτημα. Όχι μιμούμενη την τουρκική ρητορική, αλλά δημιουργώντας πραγματικό ευρωπαϊκό, επιστημονικό και οικονομικό ενδιαφέρον για τον χώρο.
Μια διεθνής ερευνητική αποστολή στη Γαύδο, ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα στο Καστελλόριζο ή ένα ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό πρόγραμμα στο Αιγαίο μπορούν να έχουν μεγαλύτερη μακροπρόθεσμη σημασία από δεκάδες ανακοινώσεις υπουργείων.
Το διεθνές δίκαιο χρειάζεται στρατηγική
Η Ελλάδα ορθώς στηρίζει τις θέσεις της στο διεθνές δίκαιο και ιδιαίτερα στο Δίκαιο της Θάλασσας. Το διεθνές δίκαιο, όμως, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως αμυντικό επιχείρημα που επικαλούμαστε μετά από κάθε τουρκική ενέργεια.
Χρειάζεται να ενσωματώνεται σε μια συνολικότερη στρατηγική.
Αυτό σημαίνει σταθερή θεσμική παρουσία, διεθνείς συνεργασίες, ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες και μακροχρόνιο σχεδιασμό. Σημαίνει επίσης προσεκτική αποφυγή κινήσεων που θα μπορούσαν να μετατρέψουν μια στρατηγική ειρηνικής παρουσίας σε ανταγωνισμό μονομερών τετελεσμένων.
Η διαφορά είναι ουσιώδης.
Στόχος δεν πρέπει να είναι να αποκτήσει και η Ελλάδα τη δική της εκδοχή μιας «Γαλάζιας Πατρίδας». Στόχος πρέπει να είναι να καταστήσει τον χώρο της περισσότερο κατοικημένο, περισσότερο παραγωγικό, περισσότερο ευρωπαϊκό και περισσότερο συνδεδεμένο με τον κόσμο.
Μια φωτεινότερη αντίληψη ισχύος
Η πραγματική δύναμη μιας χώρας δεν μετριέται μόνο με τις στρατιωτικές δυνατότητές της. Μετριέται επίσης με την ικανότητά της να δημιουργεί πραγματικότητες που οι άλλοι έχουν λόγο να σέβονται και συμφέρον να διατηρούν.
Σε αυτή την έννοια, η «Ομηρική Πατρίδα» μπορεί να αποτελέσει μια χρήσιμη μεταφορά.
Όχι μια Ελλάδα που απαντά σε κάθε τουρκικό χάρτη με έναν άλλο χάρτη.
Μια Ελλάδα που απαντά με ανθρώπους.
Με πανεπιστήμια και ερευνητές. Με αρχαιολογία και πολιτισμό. Με πράσινη ανάπτυξη και ενεργειακές διασυνδέσεις. Με ισχυρές νησιωτικές κοινωνίες. Με ευρωπαϊκή και διεθνή παρουσία.
Η πιο αποτελεσματική απάντηση στον αναθεωρητισμό δεν είναι κατ’ ανάγκην ένα ισχυρότερο σύνθημα.
Είναι μια ισχυρότερη πραγματικότητα.
- Η Ήρα Θεοφίλου είναι αναλύτρια διεθνών σχέσεων με εστίαση στη γεωπολιτική, την ασφάλεια και τις μετατοπίσεις ισχύος στο σύγχρονο διεθνές σύστημα.