Συρία: Η ειρήνη δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην εκδίκηση

Η πτώση ενός αυταρχικού καθεστώτος δεν σημαίνει αυτομάτως και το τέλος της βίας που αυτό άφησε πίσω του.

• Έκτορας Κογιώνης

Σε κοινωνίες που έχουν περάσει χρόνια πολέμου, καταστολής και διχασμού, η επόμενη μέρα μπορεί να αποδειχθεί εξίσου δύσκολη.

Η Συρία βρίσκεται σήμερα μπροστά ακριβώς σε αυτή την πρόκληση.

Στην πρόσφατη ανάλυση του Nanar Hawach, Senior Analyst for Syria στο International Crisis Group, με τίτλο Curbing Reprisals in Syria, αναδεικνύεται ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα της επόμενης μέρας στη χώρα: ο κίνδυνος οι πληγές ενός πολέμου που διήρκεσε περισσότερο από μία δεκαετία να μετατραπούν σε έναν νέο κύκλο αντεκδίκησης, συλλογικής τιμωρίας και βίας.

Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από μεμονωμένα περιστατικά. Για χρόνια, εκατομμύρια Σύροι έζησαν δολοφονίες, φυλακίσεις, βασανιστήρια, εξαφανίσεις, εκτοπισμούς και καταστροφή των κοινοτήτων τους. Η συσσωρευμένη οργή δεν εξαφανίζεται με μια πολιτική αλλαγή. Αν δεν διοχετευθεί μέσα από θεσμούς δικαιοσύνης, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε συλλογική τιμωρία.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες για τη νέα Συρία.

Από τη δικαιοσύνη στην εκδίκηση

Η ανάγκη απόδοσης ευθυνών για εγκλήματα του προηγούμενου καθεστώτος είναι αυτονόητη. Χιλιάδες οικογένειες περιμένουν ακόμη απαντήσεις για ανθρώπους που χάθηκαν. Θύματα βασανιστηρίων, φυλακίσεων και διώξεων δικαιούνται αλήθεια, αναγνώριση και δικαιοσύνη.

Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την εκδίκηση.

Η πρώτη αναζητεί την ατομική ευθύνη μέσα από κανόνες, αποδείξεις και θεσμούς. Η δεύτερη μεταφέρει την ενοχή από τον δράστη στην οικογένεια, στην κοινότητα, στη θρησκευτική ή εθνοτική ομάδα στην οποία θεωρείται ότι ανήκει.

Ακριβώς αυτή η μετάβαση είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για τη Συρία.

Οι επιθέσεις εναντίον ανθρώπων που θεωρούνται συνδεδεμένοι με το προηγούμενο καθεστώς, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου ζουν Αλαουίτες, ενισχύουν τον φόβο ότι η τιμωρία μπορεί να αποκτήσει συλλογικό χαρακτήρα. Αν μια ολόκληρη κοινότητα αισθανθεί ότι αντιμετωπίζεται ως ένοχη λόγω της ταυτότητάς της, η νέα πολιτική πραγματικότητα κινδυνεύει να αναπαράγει τις ίδιες διαιρέσεις που τροφοδότησαν τον πόλεμο.

Η ευθύνη της νέας εξουσίας

Η νέα ηγεσία έχει επομένως μια ευθύνη που υπερβαίνει την απλή αποκατάσταση της τάξης. Πρέπει να αποδείξει στην πράξη ότι το κράτος μπορεί να προστατεύσει όλους τους πολίτες, ακόμη και εκείνους που θεωρούνται πολιτικά ή κοινωνικά συνδεδεμένοι με την προηγούμενη εξουσία.

Η ασφάλεια δεν μπορεί να στηρίζεται σε ένοπλες ομάδες που ενεργούν ανεξέλεγκτα ούτε σε αυθαίρετες συλλήψεις και άτυπες τιμωρίες. Χρειάζονται πειθαρχημένες δυνάμεις ασφαλείας, σαφείς κανόνες και, κυρίως, λογοδοσία για όσους παραβιάζουν τον νόμο, ανεξαρτήτως της πλευράς από την οποία προέρχονται.

Η αδυναμία περιορισμού των πράξεων αντεκδίκησης δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αποτελεί σοβαρό πολιτικό και στρατηγικό κίνδυνο.

Κάθε πράξη συλλογικής τιμωρίας μπορεί να γεννήσει την επόμενη πράξη βίας. Κάθε κοινότητα που αισθάνεται απροστάτευτη μπορεί να αναζητήσει δικούς της ένοπλους προστάτες. Και κάθε νέα ένοπλη αντιπαράθεση καθιστά δυσκολότερη την επανένωση μιας ήδη βαθιά κατακερματισμένης χώρας.

Μεταβατική δικαιοσύνη, όχι συλλογική ενοχή

Η Συρία χρειάζεται κάτι πολύ περισσότερο από μια αλλαγή προσώπων στην εξουσία. Χρειάζεται μια αξιόπιστη διαδικασία μεταβατικής δικαιοσύνης.

Τα εγκλήματα πρέπει να διερευνηθούν. Οι υπεύθυνοι πρέπει να λογοδοτήσουν. Οι οικογένειες των αγνοουμένων πρέπει να μάθουν την αλήθεια. Τα αρχεία, οι φυλακές και οι μαρτυρίες των θυμάτων πρέπει να αποτελέσουν μέρος μιας θεσμικής διαδικασίας αποκάλυψης, τεκμηρίωσης και δικαιοσύνης.

Αλλά η ευθύνη πρέπει να παραμείνει ατομική.

Κανένας Αλαουίτης δεν μπορεί να θεωρείται υπεύθυνος για τα εγκλήματα του καθεστώτος μόνο επειδή είναι Αλαουίτης. Όπως κανένας Σουνίτης, Κούρδος, Δρούζος, Χριστιανός ή μέλος οποιασδήποτε άλλης κοινότητας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως φορέας συλλογικής ενοχής.

Αν αυτή η αρχή χαθεί, η Συρία μπορεί να αλλάξει εξουσία χωρίς να αλλάξει πραγματικά πολιτική κουλτούρα. Μπορεί να αντικαταστήσει εκείνους που ασκούν την αυθαιρεσία, χωρίς να καταργήσει την ίδια την αυθαιρεσία.

Ένα κράτος για όλους

Η μεγαλύτερη πρόκληση για τη νέα ηγεσία δεν είναι απλώς να κυβερνήσει τη Δαμασκό. Είναι να πείσει κάθε Σύρο ότι έχει θέση στη νέα χώρα.

Αυτό απαιτεί θεσμούς που δεν διακρίνουν τους πολίτες με βάση τη θρησκεία, την εθνότητα, την περιοχή ή την προηγούμενη πολιτική τους ταυτότητα. Απαιτεί επίσης πραγματική συμμετοχή των διαφορετικών κοινοτήτων στη διαμόρφωση του νέου κράτους.

Η διεθνής κοινότητα έχει και αυτή ευθύνη. Η στήριξη προς τη Συρία δεν μπορεί να περιοριστεί στην οικονομική βοήθεια, στην άρση κυρώσεων ή στην αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων. Χρειάζεται να συνοδεύεται από σταθερή απαίτηση για αξιόπιστους θεσμούς, προστασία όλων των κοινοτήτων, ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η Συρία έχει ήδη πληρώσει τεράστιο τίμημα για την απουσία αυτών των αρχών.

Η ανάλυση Curbing Reprisals in Syria του Nanar Hawach, που δημοσιεύεται από το International Crisis Group, μας υπενθυμίζει τελικά κάτι που ξεπερνά τα σύνορα της Συρίας. Μια κοινωνία που βγαίνει από έναν μακρύ και αιματηρό πόλεμο δεν μπορεί να οικοδομήσει ειρήνη μεταφέροντας την αδικία από τη μία πλευρά στην άλλη.

Η πραγματική μετάβαση αρχίζει εκεί όπου σταματά η συλλογική ενοχή.

Η Συρία δεν χρειάζεται να ξεχάσει τα εγκλήματα του παρελθόντος. Χρειάζεται να τα αντιμετωπίσει με αλήθεια, δικαιοσύνη και λογοδοσία, χωρίς να δημιουργήσει τα εγκλήματα του μέλλοντος.

• Ο Έκτορας Κογιώνης είναι συνεργάτης της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο ο συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.