Ο Οδυσσέας επιστρέφει, αλλά ο άνθρωπος εξακολουθεί να πολεμά
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ξαναφέρνει τον ομηρικό ήρωα στη σύγχρονη εποχή και μας καλεί να κοιτάξουμε πέρα από τον μύθο, προς τον πόλεμο, τη μνήμη, την απώλεια και την ανάγκη επιστροφής.
Χιλιάδες χρόνια αλλάζουν τον κόσμο. Πολύ λιγότερο αλλάζουν τον άνθρωπο.
Η Οδύσσεια δεν έπαψε ποτέ πραγματικά να ταξιδεύει.
Από την προφορική παράδοση και τον Όμηρο μέχρι τη λογοτεχνία, το θέατρο, τη ζωγραφική και τον κινηματογράφο, ο Οδυσσέας επιστρέφει ξανά και ξανά. Κάθε εποχή τον διαβάζει διαφορετικά, γιατί κάθε εποχή αναγνωρίζει επάνω του κάτι από τους δικούς της φόβους, τις δικές της απώλειες και τη δική της αναζήτηση μιας Ιθάκης.
Η νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν προσφέρει ακόμη μία τέτοια ανάγνωση. Δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ως κινηματογραφική εικονογράφηση του Ομήρου ούτε να κριθεί αποκλειστικά από το πόσο πιστά αναπαράγει κάθε επεισόδιο του έπους. Είναι μια σύγχρονη καλλιτεχνική συνομιλία με ένα κείμενο που εδώ και σχεδόν τρεις χιλιετίες παραμένει ανοιχτό σε νέες ερμηνείες.
Το ενδιαφέρον άρθρο του Νίκου Γεωργιάδη στην Athens Voice προχωρεί ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση, προτείνοντας να δούμε τον Οδυσσέα ως φορέα μιας συλλογικής ιστορικής συνείδησης και την ταινία ως ένα σύγχρονο αντιπολεμικό και αντιηρωικό αφήγημα.
Ο ήρωας μετά τον πόλεμο
Συνήθως θυμόμαστε τον Οδυσσέα για την ευφυΐα, την επινοητικότητα, την περιπλάνηση και την επιμονή του να επιστρέψει στην Ιθάκη.
Υπάρχει όμως μια άλλη διάσταση που σήμερα αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που επιστρέφει από τον πόλεμο.
Έχει δει τον θάνατο. Έχει χάσει συντρόφους. Έχει συμμετάσχει στη βία. Έχει γνωρίσει τη δύναμη και την αδυναμία του ανθρώπου. Και όταν τελειώνει ο πόλεμος, η ειρήνη δεν αρχίζει αυτομάτως μέσα του.
Αυτή ακριβώς η ανάγνωση μετακινεί την Οδύσσεια από την περιοχή της ηρωικής περιπέτειας προς ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα.
Τι απομένει στον άνθρωπο μετά τον πόλεμο;
Η επιστροφή στο σπίτι δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην επιστροφή στην προηγούμενη ζωή. Ο άνθρωπος που επιστρέφει δεν είναι πλέον ο άνθρωπος που έφυγε.
Γι’ αυτό και η πραγματική απόσταση ανάμεσα στην Τροία και την Ιθάκη δεν μετριέται μόνο σε μίλια.
Μετριέται σε απώλειες, ενοχές, μνήμες και προσπάθειες συμφιλίωσης με όσα έχουν συμβεί.
Από τον ηρωισμό στην ανθρώπινη τραγωδία
Η σύγχρονη ανάγνωση του ομηρικού κόσμου έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Μπορεί να κοιτάξει πίσω από τον παραδοσιακό ηρωισμό.
Ο πόλεμος των επών έχει βασιλιάδες, στρατηγούς και πολεμιστές. Έχει όμως επίσης χήρες, μητέρες, αιχμαλώτους, πρόσφυγες, παιδιά και ανθρώπους που έχασαν τα πάντα.
Στην ανάγνωση της ταινίας που προτείνει η Athens Voice, οι γυναικείες μορφές αποκτούν ιδιαίτερο βάρος. Η Πηνελόπη, η Κίρκη, η Καλυψώ, η Αθηνά, η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα δεν λειτουργούν απλώς ως πρόσωπα γύρω από τον κεντρικό ήρωα. Γίνονται φορείς μνήμης, πόνου, κρίσης και αμφισβήτησης του ίδιου του πολεμικού αφηγήματος.
Και εδώ η αρχαία αφήγηση συναντά με ανησυχητικό τρόπο τη δική μας εποχή.
Αλλάζουν τα όπλα.
Αλλάζουν τα σύνορα.
Αλλάζουν οι αυτοκρατορίες.
Ο ανθρώπινος πόνος όμως παραμένει αναγνωρίσιμος.
Η Ιθάκη ως ανθρώπινη ανάγκη
Υπάρχει και κάτι ακόμη βαθύτερο στην Οδύσσεια.
Η Ιθάκη δεν είναι μόνο τόπος.
Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου.
Ο Οδυσσέας θα μπορούσε να παραμείνει μακριά. Του προσφέρονται ασφάλεια, λήθη, ακόμη και μια διαφορετική ζωή. Κι όμως επιμένει να επιστρέψει.
Αυτή η επιθυμία υπερβαίνει τον μύθο.
Τη γνωρίζει ο πρόσφυγας.
Τη γνωρίζει ο εκτοπισμένος.
Τη γνωρίζει ο μετανάστης.
Τη γνωρίζει ο στρατιώτης που επιστρέφει από τον πόλεμο.
Τη γνωρίζει οποιοσδήποτε αναγκάστηκε κάποτε να εγκαταλείψει έναν τόπο που εξακολουθεί να αποκαλεί «σπίτι».
Η Ιθάκη γίνεται έτσι μια από τις ισχυρότερες μεταφορές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ακριβώς επειδή δεν ανήκει αποκλειστικά στον Οδυσσέα.
Ο καθένας μπορεί να έχει τη δική του.
Μπορούμε να αλλάζουμε τον Όμηρο;
Η ταινία έχει προκαλέσει και μια διαφορετική συζήτηση. Πόσο ελεύθερος είναι ένας σύγχρονος δημιουργός απέναντι σε ένα κλασικό έργο;
Η απάντηση δεν είναι αυτονόητη.
Υπάρχει αξία στην πιστότητα προς ένα πρωτότυπο. Υπάρχει όμως αξία και στη δημιουργική επανερμηνεία του.
Τα ομηρικά έπη προέρχονται άλλωστε από μια μακρά προφορική παράδοση πριν αποκτήσουν τη μορφή με την οποία έφθασαν μέχρι εμάς. Το άρθρο της Athens Voice επιμένει ιδιαίτερα σε αυτό το στοιχείο και υποστηρίζει ότι η μυθοπλαστική φύση του έπους επιτρέπει νέες δημιουργικές αναγνώσεις.
Ένας κινηματογραφιστής επομένως δεν είναι υποχρεωμένος να γίνει εικονογράφος του Ομήρου.
Μπορεί να συνομιλήσει μαζί του.
Μπορεί ακόμη και να διαφωνήσει μαζί του.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η νέα δημιουργία καταφέρνει να γεννήσει δικά της ουσιαστικά ερωτήματα.
Ένας αρχαίος καθρέφτης για έναν ανήσυχο κόσμο
Ίσως εδώ βρίσκεται και η πραγματική δύναμη της Οδύσσειας.
Δεν μας προσφέρει απαντήσεις για τη σημερινή εποχή.
Μας προσφέρει έναν καθρέφτη.
Ζούμε ξανά σε έναν κόσμο πολέμων, γεωπολιτικών ανταγωνισμών, μετακινήσεων πληθυσμών, προσφυγιάς και αβεβαιότητας. Συζητούμε ξανά για εμπορικούς δρόμους, σφαίρες επιρροής, στρατηγικά περάσματα και ανταγωνισμούς μεγάλων δυνάμεων.
Οι τεχνολογίες είναι ασύγκριτες με εκείνες της Εποχής του Χαλκού.
Οι ανθρώπινες αγωνίες, λιγότερο.
Η επιθυμία για ισχύ.
Ο φόβος της απώλειας.
Η νοσταλγία του σπιτιού.
Η ανάγκη για δικαιοσύνη.
Η μνήμη των νεκρών.
Η επιθυμία να ξαναρχίσουμε.
Ίσως γι’ αυτό ο Οδυσσέας εξακολουθεί να μας αφορά.
Όχι επειδή πρέπει να αναζητήσουμε στον Όμηρο ένα ιστορικό εγχειρίδιο ή μια έτοιμη πολιτική απάντηση για τον 21ο αιώνα.
Αλλά επειδή μέσα από τον μύθο μπορούμε ακόμη να αναγνωρίσουμε τον άνθρωπο.
Και ίσως η σημαντικότερη ερώτηση της Οδύσσειας να μην είναι τελικά αν ο Οδυσσέας θα φθάσει στην Ιθάκη.
Είναι ποιος άνθρωπος θα έχει γίνει όταν φθάσει εκεί.
- Η Ειρήνη Παυλοπούλου είναι ερευνήτρια και αρθρογραφεί συχνά στο forum της Agora Dialogue. Ασχολείται κυρίως με ζητήματα ιστορίας, διεθνών σχέσεων και δημόσιας μνήμης. Οι ιδιότητες και οι δραστηριότητές της που αναφέρονται αποτελούν κυρίως ενδεικτική αποτύπωση του έργου της.