Η επίσκεψη του Οδυσσέα Ελύτη στην Κύπρο, το 1980 για το μνημόσυνο του Εθνάρχη Μακαρίου Γ΄

Τι είπε, στην ομιλία του, για την ελληνική γλώσσα και την κυπριακή παράδοση

Οι τιμές, ο ενθουσιασμός και οι παραφωνίες

• Σωτηρούλα Βασιλείου,, Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.

«Σκηνή τέταρτη: Κυριακή πρωί, στο Ναύπλιο, έξω απ’ την εκκλησία, ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας πέφτει κάτω απ’ τις σφαίρες των Μαυρομιχαλαίων.

Σκηνή πέμπτη : Βγαίνοντας από το σταθμό της Λυόν, στο Παρίσι, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, ο Ελευθέριος Βενιζέλος δέχεται τις σφαίρες δύο Ελλήνων αξιωματικών.

Σκηνή εβδόμη: Στην Κύπρο, άνθρωποι σταλμένοι από τη δικτατορική κυβέρνηση των Αθηνών, στήνουν –με σκοπό να τον δολοφονήσουν– ενέδρα στον Εθνάρχη Μακάριο, που μόλις καταφέρνει να διαφύγει».

Αυτές είναι τρεις σκηνές (από τις 7, στον Προβολέα δ΄, και 28 συνολικά), του Οδυσσέα Ελύτη, στον «Μικρό Ναυτίλο», που εκδόθηκε το 1985. Πέντε χρόνια νωρίτερα, ο Ελύτης βρέθηκε τρίτη φορά στην Κύπρο. Προσκλήθηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Σπύρο Κυπριανού, για να παραστεί στο μνημόσυνο του Εθνάρχη Μακαρίου στην Ι.Μ. Κύκκου και, κυρίως, για να  μιλήσει στο πολιτικό μνημόσυνο του Εθνάρχη, το οποίο οργάνωσε η Παγκύπρια Πορεία Αγάπης Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄.

«Υποδοχή πνευματικού ηγέτη προετοιμάζει η Κύπρος στον Ελύτη. Θα την επισκεφθεί από 2-6 Αυγούστου. Είναι το πρώτο επίσημο ταξίδι εκτός Ελλάδας που πραγματοποιεί ο Νομπελίστας ποιητής μετά τη μεγάλη διάκριση που του έγινε στο Παρίσι», τονίστηκε στον Τύπο.

Συνοδός του Ελύτη στο ταξίδι ήταν ο ποιητής Νίκος Καρύδης, εκ των ιδρυτών του «Ικάρου». Στο αεροδρόμιο τους υποδέχθηκαν, μεταξύ άλλων, ο υφυπουργός παρά τω προέδρω Πάτροκλος Σταύρου και η Πρόεδρος Πορείας Αγάπης Ουρανία Κοκκίνου. Στις πρώτες του δηλώσεις ο ποιητής αναφέρθηκε στη γνωριμία με τον Εθνάρχη και τους δεσμούς με την Κύπρο. «Είναι μια προσωπικότητα που την τοποθετώ πολύ υψηλά», είπε για τον Μακάριο.

Στο Προεδρικό Μέγαρο, ο Ελύτης έλαβε από τον Σπ. Κυπριανού ένα αναμνηστικό αμφορέα. Στην Αρχιεπισκοπή, συνάντησε τον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο και περιηγήθηκε στο διαμέρισμα του Μακαρίου. Ακολούθησαν επισκέψεις σε Τύμβο Μακεδονίτισσας και Φυλακισμένα Μνήματα.

«Στον Ελύτη», από τον «Διογένη»

Τον Ελύτη υποδέχθηκε και ο «Διογένης» (Άνθος Ροδίνης) στην πρώτη σελίδα του «Φιλελεύθερου»:

«Οι άρχοντες του κράτους μας κι’ η τάξις η μεσαία

Έστρωσαν δάφνες να διαβής Ελύτη Οδυσσέα

και σε εκαλωσώρισαν μετά χαράς απείρου

στη θεία γη της Κύπριδος και της… Μιμής του Σπύρου.

Σήμερα θάρθουν κορδωτοί να σου προσφέρουν άνθη

Ένα σωρό διάνοιες του ύψους του Χρυσάνθη […]

Καλώς μας ήρθες άξιε του Άξιον Εστί…

στην νήσον που οι άχρηστοι έγιναν –φευ– χρηστοί

και κρέμμασαν στα στήθη τους παράσημα τιμής

δια να… ξεχωρίζουμε από αυτούς εμείς!!».

 

Η ομιλία του Ελύτη, στις 4 Αυγούστου 1980

Την Κυριακή, 3 Αυγούστου, ο Ελύτης παρέστη στο μνημόσυνο του Προέδρου, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, στην Ι.Μ. Κύκκου και στο τρισάγιο, στο Θρονί, όπου και κατέθεσε στεφάνι. Το βράδυ της Δευτέρας, 4 Αυγούστου, τελέστηκε το πολιτικό μνημόσυνο, στο Αμφιθέατρο της Σχολής Τυφλών.

Ο Ελύτης μίλησε, κυρίως, για τη σχέση του με την Κύπρο καθώς και για τη γλώσσα, τον ελληνισμό και τη σημασία του κυπριακού πολιτισμού: «Μου δόθηκε η ευκαιρία στους πέντε μήνες που πέρασα στην Κύπρο το καλοκαίρι του ’70, να την τριγυρίσω όλη, να δω τα αρχαία της, τα βυζαντινά της, τα σημερινά της, σε αδιάσπαστη συνέχεια, σε αδιάσπαστη ενότητα ανάμεσά τους και ανάμεσα στο τοπίο. Αυτό με εντυπωσίασε και μου έδωσε μιάν βαθιάν ικανοποίηση, θα έλεγα μιάν επαλήθευση της ταυτότητάς μου σαν μέλους μιας κοινότητας που σαν Γένος επέτυχε πάντοτε. Ο ελληνισμός είναι μια κοινότητα, που με ποικίλες μορφές και κάτω από ποικίλες περιστάσεις αντίξοες, δραματικές, εξοντωτικές κάποτε, κατάφερε να επιβιώσει. Δεν ξέρω αν έχουμε άλλο τέτοιο παράδειγμα στην Ιστορία. Και το μόνο του όπλο, αλλά ένα όπλο μοναδικό και παντοδύναμο, εστάθηκε η γλώσσα του.

Αυτό, που θαυμάζουμε στην ελληνική τέχνη της ακμής, είναι μια ειδική αίσθηση για τα πράγματα και τις αναμεταξύ τους σχέσεις, που οδηγεί στην ευγένεια, είτε καταπιάνεσαι με μεγάλα είτε με ταπεινά έργα. Για την αντίληψή μου η συνέχεια του πνεύματος πραγματοποιήθηκε αποκλειστικά από τον λαϊκό πολιτισμό. Και αυτό συνέβη επειδή, αξεδιάλυτα συνυφασμένα, το τοπίο και η γλώσσα, επιβιώσανε μέσα στο ομαδικό υποσυνείδητο, διατηρηθήκανε μέσα στους ύμνους της Ορθοδοξίας και στα δημοτικά τραγούδια –το παρατηρούμε αυτό εντελώς ιδιαίτερα στην Κύπρο– και έφτασαν ως τις μέρες μας.

Πολύ συχνά μου έτυχε να με ρωτήσουνε στις συνεντεύξεις: Για ποιο λόγο η ποίηση η ελληνική γυρίζει στην μοίρα του φορέα της; Τους απάντησα: Επειδή ο ελληνισμός έζησε πάντοτε κοντά στον κίνδυνο. Επειδή ό,τι κινδυνεύει, ζητάς να το διασώσεις. Επειδή νιώθουμε μόνοι. ‘Πέλαγο μέγα πολεμά, βαρεί το καλυβάκι!’, για να θυμηθώ τον Σολωμό. Ή μήπως αυτό δεν συμβαίνει σήμερα με την Κύπρο;».

Επίσης, ο «ποιητής του γαλάζιου» ανέδειξε τη σύνδεση του Μακαρίου με τον λαό του: «Μου επεφύλαξε η τύχη την τιμή να γνωρίσω τον Εθνάρχη Μακάριο σε μιάν από τις κορυφαίες στιγμές της δράσης του. Και τη θλιβερή τιμή να παραστώ εχθές στην επιμνημόσυνη δέηση για ανάπαυση της ψυχής του. Το αγωνιστικό του σθένος, την ψυχική αντοχή, το κάλλος του, τα αντλούσε από τη μεγάλη δεξαμενή που αποτελείτε όλοι σας. Για αυτό τη συνέχεια τη βλέπουμε σήμερα και θα τη βλέπουμε πάντοτε –αρκεί να υπάρχει ενότητα– ολοένα πιο δυνατή, πιο αποφασιστική επάνω στα δικά του βήματα. Αλλ’ αυτό είναι το θαύμα. Να δυναμώνεις και να αντρειεύεσαι τότε ακριβώς που κινδυνεύεις να χάσεις αυτά που αγαπάς, όμως να ξέρεις πως είναι δικά σου, κατάδικά σου».

Τέλος, ο προσκεκλημένος εξήρε την κυπριακή ποιητική παραγωγή: «Το επίπεδο το ποιητικό στην Κύπρο βρίσκεται πολύ υψηλά. Η ποιότητα, η εφευρετικότητα, η ευγένεια στην έκφραση μαρτυρούνε μια ψυχική κατάσταση σε έξαρση, σε ένταση, σε εγρήγορση, αδιάπτωτες. Χωρίς αμφιβολία, τα γεγονότα που μεσολαβήσανε παίξανε τον ρόλο τους. Γνωρίζω, από δική μου πείρα, ότι το πιο δύσκολο πράγμα είναι να μετουσιώσεις γεγονότα χθεσινά, που τις συνέπειές τους υφίστασαι ακόμη, σε έργα τέχνης του λόγου. Με την ανωτερότητα του φορέα ενός παμπάλαιου πολιτισμού απέναντι στον βάρβαρο».

Στην εκδήλωση μίλησαν, επίσης, οι Σπ. Κυπριανού, Ουρ. Κοκκίνου και Γ. Ιωαννίδης. Ως συνομιλητής της ελληνικής κυπριακής πλευράς για το Κυπριακό και κεντρικός ομιλητής, ο Ιωαννίδης εστίασε στη διεθνοποίηση του εθνικού ζητήματος προς αποσόβηση «του διαμελισμού και της κατάλυσης της κυπριακής ανεξαρτησίας». Επίσης, περιέγραψε τον αγώνα για την «εξεύρεση μια ειρηνικής λύσης του ενδοκυπριακού διαλόγου με βάση τις συμφωνίες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών».

Τιμές σε Λάρνακα, Λεμεσό και Πάφο

Στις 3 Αυγούστου ο Ελύτης ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης Πάφου, από τον δήμαρχο Ιωάννη Αγρότη, στο πλαίσιο τιμητικού δείπνου. Την επομένη, ο δήμαρχος Λεμεσού Φώτης Κολακίδης του απένειμε την αργυρή τιμητική πλακέτα της πόλης. Παρόντες στη σύντομη τελετή ήταν και ο δήμαρχος Κερύνειας Γεώργιος Τσίμον, ο δημαρχεύων Αμμοχώστου Πρόδρομος Παπαβασιλείου, ο Μητροπολίτης Λεμεσού Χρύσανθος και άλλοι αξιωματούχοι και άνθρωποι του πολιτισμού. Τέλος, στις 6 Αυγούστου, η Λάρνακα τίμησε τον Ελύτη με την απονομή χρυσού μεταλλίου από τον δήμαρχο Λεωνίδα Κιούπη, παρουσία πλήθους κόσμου.

Οι Νίκος Νικολάου-Χατζημιχαήλ και Λούης Περεντός ήταν παρόντες στην τελετή, στη Λάρνακα. Τους ευχαριστώ για την άδεια δημοσίευσης φωτογραφιών τους. «Ο βρακάς είναι ο λαϊκός μας ποιητής Παύλος Λιασίδης. Διακρίνω, επίσης, τους Φοίβο Σταυρίδη, Στέφανο Ζυμπουλάκη, Λούη Περεντό και Κωστή Κωστέα. Από τους εικονιζόμενους ανθρώπους των γραμμάτων κι εμένα λίγοι επιζούμε ακόμα!», επισήμανε ο Ν. Νικολάου-Χατζημιχαήλ.

Παραφωνίες

Στις εφημερίδες είναι πολλές οι θετικές αναφοράς στην παρουσία του Ελύτη, αλλά μια πιο επίμονη διερεύνηση, αποκαλύπτει παραφωνίες. Διαβάζουμε σε σχόλιο στον «Ανεξάρτητο»: «Απογοήτευσε με την περιαυτολογία του ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης, όσους βρέθηκαν στο Αμφιθέατρο της Σχολής Τυφλών. Ο κ. Ελύτης θα έπρεπε να μιλήσει για τον Εθνάρχη. Αντί γι’ αυτό επεκτάθηκε σε μια διάλεξη για το στίχο, που ήταν αρκετά καλή, αλλά άσχετη με το θέμα».

Σε επιστολή στη «Χαραυγή», ο νεαρός Πάμπης Αναγιωτός, εξήγησε πως η επίσκεψη υποτάχθηκε στη συνήθη «τακτική της επιφάνειας». «Πολλά μπορούσαμε να πάρουμε από ένα τέτοιο γίγαντα της ποίησης. Όμως μας τα στέρησε η τυποποίηση, η αδιαφορία και η προχειρότητα των αρχών και των υπευθύνων», τόνισε χαρακτηριστικά.

* Δημοσιεύθηκε επίσης στην εφημερίδα «Ο Φιλελεύθερος», 3 Αυγούστου 2026.