Η αξιοπιστία των διεθνών θεσμών δοκιμάζεται καθημερινά
Η ανεξαρτησία των μηχανισμών λογοδοσίας ως θεμέλιο του διεθνούς δικαίου.
Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με έναν φιλόδοξο στόχο: να συμβάλει στη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης, να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ των κρατών και να προωθήσει τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου.
Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών εξακολουθεί να αποτελεί τον θεμελιώδη λίθο της σύγχρονης διεθνούς έννομης τάξης, κατοχυρώνοντας αρχές όπως η απαγόρευση της χρήσης βίας, η ειρηνική επίλυση των διαφορών και η ισότητα των κρατών.
Η λειτουργία όμως του διεθνούς συστήματος δεν εξαρτάται μόνο από τις αρχές που περιλαμβάνονται στα ιδρυτικά του κείμενα. Εξαρτάται εξίσου από την αξιοπιστία των θεσμών που καλούνται να τις εφαρμόσουν και να τις υπερασπιστούν.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι Ειδικοί Εισηγητές του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ. Πρόκειται για ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες που διορίζονται για να εξετάζουν συγκεκριμένα θεματικά ζητήματα ή καταστάσεις σε επιμέρους χώρες. Δεν αποτελούν όργανα λήψης δεσμευτικών αποφάσεων ούτε λειτουργούν ως δικαστήρια. Αποστολή τους είναι η συλλογή στοιχείων, η διερεύνηση καταγγελιών, η υποβολή εκθέσεων και η διατύπωση συστάσεων με γνώμονα το διεθνές δίκαιο και τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η ανεξαρτησία τους αποτελεί βασικό στοιχείο της αποστολής τους. Παράλληλα όμως συνεπάγεται αυξημένη ευθύνη. Η αξιοπιστία κάθε έκθεσης εξαρτάται από τη σαφή τεκμηρίωση, την αξιολόγηση πολλαπλών πηγών, τη διαφάνεια της μεθοδολογίας και τη συνεπή εφαρμογή των ίδιων νομικών αρχών ανεξάρτητα από την ταυτότητα των εμπλεκομένων.
Οι πρόσφατες δημόσιες συζητήσεις γύρω από παρεμβάσεις της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ για τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη κατέδειξαν πόσο εύκολα μια θεσμική διαδικασία μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης. Υποστηρικτές θεωρούν ότι τέτοιες παρεμβάσεις συμβάλλουν στη διεθνή λογοδοσία και στην ανάδειξη σοβαρών ζητημάτων ανθρωπιστικού δικαίου. Επικριτές αμφισβητούν είτε τη μεθοδολογία είτε ορισμένα συμπεράσματα, υποστηρίζοντας ότι δεν αποτυπώνεται πάντοτε το πλήρες πλαίσιο των γεγονότων.
Η διαφωνία αυτή δεν είναι ασυνήθιστη. Οι διεθνείς οργανισμοί λειτουργούν σε ένα περιβάλλον όπου το δίκαιο, η διπλωματία και η πολιτική αλληλεπιδρούν συνεχώς. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν οι εκθέσεις υπόκεινται σε κριτική. Αντίθετα, η τεκμηριωμένη επιστημονική και νομική κριτική αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο κάθε δημοκρατικής και θεσμικής διαδικασίας.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό. Μπορούν οι διεθνείς μηχανισμοί να ασκούν την αποστολή τους χωρίς πολιτικές πιέσεις και χωρίς να δημιουργείται η εντύπωση ότι διαφορετικά πρότυπα εφαρμόζονται σε διαφορετικές περιπτώσεις;
Η διεθνής έννομη τάξη αντλεί τη νομιμοποίησή της από την καθολικότητα των κανόνων της. Οι Συμβάσεις της Γενεύης, οι βασικές συνθήκες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το Καταστατικό της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου στηρίζονται στην αρχή ότι οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονται ανεξάρτητα από την ισχύ, τη γεωγραφική θέση ή τις πολιτικές συμμαχίες των κρατών. Η αρχή αυτή είναι θεμελιώδης ακόμη και όταν η εφαρμογή της προκαλεί έντονες διαφωνίες.
Η ιστορία δείχνει ότι οι διεθνείς θεσμοί ενισχύονται όταν επιδεικνύουν συνέπεια, διαφάνεια και θεσμική ανεξαρτησία. Αντίστοιχα, η εμπιστοσύνη προς αυτούς μπορεί να διαβρωθεί όταν δημιουργείται η αντίληψη ότι οι ίδιες αρχές εφαρμόζονται με διαφορετική ένταση ή διαφορετικά κριτήρια από περίπτωση σε περίπτωση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διεθνείς οργανισμοί είναι αλάνθαστοι. Καμία ανθρώπινη διαδικασία δεν είναι. Σημαίνει όμως ότι η συνεχής αξιολόγηση, η διαφάνεια, η δυνατότητα επιστημονικής κριτικής και η λογοδοσία αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για τη διατήρηση της αξιοπιστίας τους.
Σε μια εποχή όπου οι διεθνείς συγκρούσεις αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη πολυπλοκότητα, οι θεσμοί δεν κρίνονται μόνο από τις αποφάσεις ή τις εκθέσεις που παράγουν. Κρίνονται κυρίως από την εμπιστοσύνη που εμπνέουν στους λαούς, στα κράτη και στη διεθνή κοινότητα ότι οι ίδιες αρχές εφαρμόζονται με συνέπεια, ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται κάθε φορά στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής.
Ίσως τελικά αυτή να είναι και η σημαντικότερη πρόκληση του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Η προστασία του κύρους των θεσμών δεν επιτυγχάνεται με την αποφυγή της κριτικής ούτε με την αποδοχή κάθε πορίσματος χωρίς συζήτηση.
Επιτυγχάνεται όταν η ανεξαρτησία, η επιστημονική επάρκεια, η νομική τεκμηρίωση και η ίση εφαρμογή των κανόνων αποτελούν αδιαπραγμάτευτες αρχές για όλους.
- Η Χαρίκλεια Κεχαγιόγλου είναι ερευνήτρια και αρθρογραφεί συχνά στο forum της Agora Dialogue. Ασχολείται κυρίως με ζητήματα ιστορίας, διεθνών σχέσεων και δημόσιας μνήμης. Οι ιδιότητες και οι δραστηριότητές της που αναφέρονται αποτελούν κυρίως ενδεικτική αποτύπωση του έργου της.