Πέρα από την επικαιρότητα

Κάποτε, η πολιτική αφήγηση διεκδικεί να υπερισχύσει της πραγματικότητας.

• Έκτορας Κογιώνης

Η πολιτική ανέκαθεν στηριζόταν στις ιδέες, στα οράματα και στις αφηγήσεις.

Οι δημοκρατίες, άλλωστε, δεν λειτουργούν μόνο με αριθμούς και θεσμούς αλλά και με την ικανότητα των ηγετών να εμπνέουν, να πείθουν και να διαμορφώνουν συλλογικές αντιλήψεις. Υπάρχει όμως ένα κρίσιμο όριο.

Όταν η πολιτική αφήγηση αρχίζει να αντικαθιστά τα ίδια τα γεγονότα, τότε η σχέση της δημοκρατίας με την πραγματικότητα δοκιμάζεται.

Αφορμή για αυτόν τον προβληματισμό αποτελεί το άρθρο «Ο φανταστικός κόσμος του Τραμπ», που δημοσιεύθηκε στο Protagon.

Βασισμένο σε διεθνείς δημοσιογραφικές και πολιτικές αναλύσεις, εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η πίστη στην αφήγηση συχνά αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την επαλήθευση των γεγονότων.

Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά αποκλειστικά τις Ηνωμένες Πολιτείες ούτε περιορίζεται σε ένα μόνο πολιτικό πρόσωπο. Αντίθετα, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα πολλές δημοκρατικές κοινωνίες. Η ταχύτητα της ψηφιακής ενημέρωσης, οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η συναισθηματική πόλωση και η συνεχής παραγωγή πληροφοριών δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο οι εντυπώσεις συχνά προηγούνται των αποδείξεων.

Η ιστορία δείχνει ότι οι δημοκρατίες δεν απειλούνται μόνο από εξωτερικούς αντιπάλους. Απειλούνται και όταν η κοινή αποδοχή των πραγματικών γεγονότων αρχίζει να υποχωρεί. Χωρίς μια στοιχειώδη συμφωνία ως προς το τι πραγματικά συνέβη, γίνεται ολοένα δυσκολότερο να υπάρξει ουσιαστικός δημόσιος διάλογος, υπεύθυνη λογοδοσία και τελικά αποτελεσματική διακυβέρνηση.

Η πρόκληση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την παραγωγή πειστικού περιεχομένου σε πρωτοφανή κλίμακα. Η δυνατότητα δημιουργίας εικόνων, βίντεο και κειμένων υψηλής αξιοπιστίας καθιστά την κριτική σκέψη, την ανεξάρτητη δημοσιογραφία και την επιστημονική τεκμηρίωση σημαντικότερες από ποτέ.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολίτες πρέπει να αντιμετωπίζουν κάθε πληροφορία με απόλυτη καχυποψία. Σημαίνει όμως ότι η δημοκρατία απαιτεί μια κουλτούρα συνεχούς αναζήτησης της αλήθειας, όπου οι απόψεις παραμένουν ανοικτές στην αναθεώρηση όταν προκύπτουν νέα και αξιόπιστα στοιχεία.

Η ποιότητα της δημόσιας ζωής εξαρτάται τελικά από την ποιότητα της δημόσιας συζήτησης. Όταν οι διαφωνίες βασίζονται σε κοινά αποδεκτά δεδομένα, η δημοκρατία ενισχύεται ακόμη και μέσα από τις αντιπαραθέσεις. Όταν όμως κάθε πλευρά οικοδομεί τη δική της πραγματικότητα, ο διάλογος μετατρέπεται σταδιακά σε παράλληλους μονολόγους.

Ίσως λοιπόν το ουσιαστικό ερώτημα της εποχής μας να μην είναι ποια αφήγηση θα επικρατήσει. Ίσως το πραγματικό ζητούμενο είναι αν οι κοινωνίες θα διατηρήσουν την κοινή τους δέσμευση απέναντι στα τεκμηριωμένα γεγονότα, στον ορθό λόγο και στην πνευματική ταπεινότητα που απαιτεί η αναζήτηση της αλήθειας.

Η δημοκρατία δεν προϋποθέτει ότι όλοι θα συμφωνούμε.

Προϋποθέτει όμως ότι θα συνεχίσουμε να αναζητούμε την πραγματικότητα, ακόμη και όταν αυτή είναι πιο σύνθετη ή λιγότερο βολική από τις αφηγήσεις που θα θέλαμε να πιστεύουμε.

Η δημοκρατία αρχίζει εκεί όπου τα γεγονότα έχουν ακόμη σημασία.

• Ο Έκτορας Κογιώνης είναι συνεργάτης της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο ο συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.