Η κοινωνία των πολιτών μεταξύ αυτονομίας και εργαλειοποίησης
Όταν η συμμετοχή ενισχύει τη δημοκρατία και όταν κινδυνεύει να υπηρετήσει σκοπιμότητες.
Η κοινωνία των πολιτών αποκτά κύρος όταν παραμένει ανεξάρτητη και αξιοπιστία όταν εφαρμόζει τις ίδιες αρχές προς όλες τις κατευθύνσεις.
Η κοινωνία των πολιτών αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες κάθε δημοκρατικού πολιτεύματος.
Σωματεία, επιστημονικοί φορείς, επαγγελματικές οργανώσεις, πολιτιστικές πρωτοβουλίες, εθελοντικά δίκτυα και μη κυβερνητικές οργανώσεις μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο, να αναδείξουν παραμελημένα ζητήματα και να ενισχύσουν τη συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών. Η αξία τους, όμως, προϋποθέτει ανεξαρτησία, διαφάνεια και λογοδοσία.
Η πολιτική συμμετοχή μιας οργάνωσης δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα. Αντίθετα, αποτελεί θεμιτό στοιχείο μιας ανοικτής δημοκρατίας. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η κοινωνική δράση μετατρέπεται, φανερά ή συγκαλυμμένα, σε εργαλείο προσωπικής, κομματικής ή άλλης πολιτικής επιρροής, χωρίς οι σχέσεις χρηματοδότησης, οργάνωσης ή εκπροσώπησης να είναι επαρκώς γνωστές και διαφανείς. Τότε διακυβεύεται όχι μόνο η αξιοπιστία της ίδιας της οργάνωσης αλλά και η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τον ευρύτερο θεσμό της κοινωνίας των πολιτών.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση του Κυπριακού. Εδώ και δεκαετίες προβάλλεται η ανάγκη ενεργού συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στις προσπάθειες οικοδόμησης εμπιστοσύνης και αναζήτησης λύσης. Η συμμετοχή αυτή μπορεί να είναι πολύτιμη, εφόσον είναι πραγματικά πολυσυλλεκτική, ανεξάρτητη και αντιπροσωπευτική.
Παράλληλα, όμως, διατυπώνεται συχνά ένας εύλογος προβληματισμός. Κατά πόσο όλες οι φωνές της κυπριακής κοινωνίας εκπροσωπούνται ισότιμα; Κατά πόσο αναδεικνύονται διαφορετικές προσεγγίσεις ή προβάλλονται επιλεκτικά συγκεκριμένες αντιλήψεις ως δήθεν η ενιαία έκφραση της κοινωνίας των πολιτών; Και κατά πόσο η χρηματοδότηση, οι διεθνείς συνεργασίες ή οι θεσμικές διασυνδέσεις επηρεάζουν, άμεσα ή έμμεσα, τις προτεραιότητες ορισμένων πρωτοβουλιών;
Τα ερωτήματα αυτά δεν συνεπάγονται ότι κάθε οργάνωση λειτουργεί με εξαρτήσεις ή υπηρετεί σκοπιμότητες. Υπενθυμίζουν, όμως, ότι η αξιοπιστία οικοδομείται μέσα από την πλήρη διαφάνεια, την πολυφωνία και την ίση μεταχείριση όλων των απόψεων που σέβονται το δημοκρατικό και νομικό πλαίσιο.
Η κοινωνία των πολιτών δεν μπορεί να λειτουργήσει ως υποκατάστατο της δημοκρατικής νομιμοποίησης ούτε να εμφανίζεται ως ο αποκλειστικός εκφραστής της κοινωνίας όταν σημαντικά τμήματά της δεν εκπροσωπούνται ή δεν ακούγονται. Η πραγματική δύναμή της προέρχεται από την ανεξαρτησία της και όχι από την εγγύτητά της προς την πολιτική εξουσία ή προς διεθνή κέντρα επιρροής.
Σε μια εποχή όπου η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς δοκιμάζεται, η κοινωνία των πολιτών καλείται να αποτελέσει παράδειγμα θεσμικής συνέπειας και όχι εξαίρεση από αυτήν. Η δημοκρατία δεν ενισχύεται όταν οι πολίτες καλούνται απλώς να συμμετέχουν. Ενισχύεται όταν γνωρίζουν ποιος συμμετέχει, με ποια ιδιότητα, με ποια μέσα και με ποια διαφάνεια.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο κριτήριο να μην είναι πόσο συχνά επικαλούμαστε την κοινωνία των πολιτών, αλλά κατά πόσο διαφυλάσσουμε την αυτονομία της από κάθε μορφή πολιτικής εργαλειοποίησης.
Μόνον έτσι μπορεί να συνεχίσει να αποτελεί γνήσια έκφραση της κοινωνίας και ουσιαστικό θεσμό μιας ώριμης δημοκρατίας.
- Ο Θεόφιλος Παυλάκης είναι αναλυτής γεωπολιτικής με εξειδίκευση κυρίως στις δυναμικές ισχύος, στη στρατηγική ισορροπία και στον ρόλο των περιφερειακών δρώντων σε συνθήκες αστάθειας.