Μακάριος και Νίξον: Μια συνομιλία που φωτίζει τη στρατηγική σκέψη της κυπριακής εξωτερικής πολιτικής

Η συνάντηση του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας και Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ με τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Ρίτσαρντ Νίξον, στις 25 Οκτωβρίου 1970 στον Λευκό Οίκο, αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό τεκμήριο.

• Κωνσταντίνος Χατζηγονιός

Το αποχαρακτηρισμένο υπόμνημα της συνομιλίας δεν αποτυπώνει απλώς μια διπλωματική συνάντηση.

Αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η κυπριακή ηγεσία αντιλαμβανόταν τη θέση της χώρας σε έναν κόσμο βαθιά διχασμένο από τον Ψυχρό Πόλεμο.

Η πρώτη σημαντική διαπίστωση αφορά την εξωτερική πολιτική της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο Μακάριος εξηγεί ότι η Κύπρος ακολουθεί πολιτική αδέσμευτων όχι από ιδεολογική ταύτιση με την Ανατολή αλλά εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης και των ιδιαίτερων συνθηκών ασφαλείας που αντιμετωπίζει. Ταυτόχρονα, δηλώνει με σαφήνεια ότι η χώρα ανήκει ιστορικά, πολιτισμικά και από πεποίθηση στη Δύση. Πρόκειται για μια διατύπωση που αποσαφηνίζει ότι η ουδετερότητα της Κύπρου δεν ταυτιζόταν με ίσες αποστάσεις ούτε με γεωπολιτική αδιαφορία.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά του στη Διάσκεψη των Αδεσμεύτων στο Βελιγράδι, όπου, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει, υπερασπίστηκε σε τέτοιο βαθμό τις δυτικές θέσεις ώστε φοβήθηκε μήπως η Κύπρος θεωρηθεί ότι εγκαταλείπει τον αδέσμευτο χαρακτήρα της. Η αναφορά αυτή αποτυπώνει την προσπάθεια μιας μικρής χώρας να διατηρεί ισορροπίες χωρίς να αποξενώνει καμία πλευρά.

Η συζήτηση επεκτείνεται και στη Μέση Ανατολή. Ο Μακάριος υπογραμμίζει ότι η Κύπρος είναι πάντοτε διαθέσιμη να προσφέρει τις υπηρεσίες της για ειρηνικούς και ανθρωπιστικούς σκοπούς. Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι για να υπάρξει βιώσιμη ειρήνη πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι ανησυχίες ασφαλείας του Ισραήλ, επισημαίνοντας ότι η χώρα αισθάνεται υπαρξιακά απειλούμενη. Την ίδια στιγμή θεωρεί ότι μια διαρκής λύση απαιτεί συνεννόηση μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων και όχι μόνο πρωτοβουλίες των περιφερειακών κρατών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι απόψεις του για το εσωτερικό πολιτικό σκηνικό της Κύπρου. Απορρίπτει την αντίληψη ότι η κυβέρνησή του μετακινείται προς τον κομμουνισμό και εξηγεί ότι η πολιτική του στηρίζεται στην ευρύτερη κοινωνική αποδοχή και όχι σε ιδεολογικές εξαρτήσεις. Θεωρεί ότι η επιρροή του προέρχεται από την εμπιστοσύνη των πολιτών και όχι από τους μηχανισμούς εξουσίας. Η χαρακτηριστική του φράση ότι η δύναμή του προέρχεται από την καλοσύνη και όχι από τον στρατό ή την αστυνομία αποτελεί μια από τις πιο ανθρώπινες στιγμές της συνομιλίας.

Από την πλευρά του, ο Πρόεδρος Νίξον αναγνωρίζει τη σημασία της Κύπρου ως παράγοντα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο και εκφράζει την επιθυμία για στενές σχέσεις μεταξύ των δυο χωρών. Αναφέρεται επίσης στον ηθικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν ακόμη και τα μικρά κράτη στη διεθνή πολιτική, αναγνωρίζοντας ότι το μέγεθος μιας χώρας δεν καθορίζει κατ’ ανάγκη και την επιρροή της.

Η συνομιλία αυτή αποκτά ιδιαίτερη ιστορική σημασία επειδή πραγματοποιήθηκε μόλις τέσσερα χρόνια πριν από τα δραματικά γεγονότα του 1974. Αποτυπώνει μια περίοδο κατά την οποία η Κυπριακή Δημοκρατία επιχειρούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, να διατηρήσει την ανεξαρτησία της και να αναδείξει τον ρόλο της ως παράγοντα σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή.

Πέρα από το ιστορικό της ενδιαφέρον, η συνάντηση υπενθυμίζει ότι τα μικρά κράτη μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο όταν διαθέτουν στρατηγική σκέψη, αξιοπιστία και συνέπεια στις διεθνείς τους σχέσεις.

Η ιστορία δείχνει ότι η γεωγραφία μπορεί να επιβάλλει περιορισμούς, όμως η διπλωματία, η αξιοπιστία και η πολιτική διορατικότητα μπορούν να δημιουργήσουν δυνατότητες που υπερβαίνουν το μέγεθος μιας χώρας.

Η σοφή διπλωματία μετατρέπει το μέγεθος μιας χώρας σε δύναμη επιρροής.

• Ο Κωνσταντίνος Χατζηγονιός είναι συνεργάτης της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο ο συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.