Όταν η γεωπολιτική συναντά τα ανθρώπινα δικαιώματα

Η προστασία των πολιτικών διαφωνούντων ως δοκιμασία του διεθνούς συστήματος.

• Χαρίκλεια Κεχαγιόγλου

Οι διεθνείς σχέσεις δεν διαμορφώνονται μόνο από στρατιωτικές ισορροπίες, οικονομικά συμφέροντα ή ενεργειακούς σχεδιασμούς.

Δοκιμάζονται καθημερινά και από τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους που αναζητούν προστασία έξω από τα σύνορά τους.

Η πρόσφατη παρέμβαση της Human Rights Watch με τίτλο “Thailand: Don’t Forcibly Return Chinese Dissidents“ επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στη διεθνή πολιτική. Η οργάνωση καλεί την κυβέρνηση της Ταϊλάνδης να μην προχωρήσει στην αναγκαστική επιστροφή τεσσάρων Κινέζων επικριτών της κυβέρνησης του Πεκίνου, επισημαίνοντας ότι, εφόσον επιστραφούν, ενδέχεται να αντιμετωπίσουν αυθαίρετη κράτηση, βασανιστήρια ή άλλες σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η υπόθεση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τις σχέσεις Κίνας και Ταϊλάνδης. Αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη διεθνή τάση, κατά την οποία αυταρχικά κράτη επιχειρούν να επεκτείνουν την επιρροή τους πέρα από τα εθνικά τους σύνορα, ασκώντας πιέσεις για την επιστροφή πολιτικών αντιπάλων, δημοσιογράφων, υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εκπροσώπων μειονοτήτων. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ολοένα συχνότερα στη διεθνή βιβλιογραφία ως διασυνοριακή καταστολή.

Η Human Rights Watch υπενθυμίζει ότι η Ταϊλάνδη, παρότι δεν έχει προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων, εξακολουθεί να δεσμεύεται από τη θεμελιώδη αρχή της μη επαναπροώθησης. Η αρχή αυτή, η οποία κατοχυρώνεται τόσο στη Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων όσο και στο εθιμικό διεθνές δίκαιο, απαγορεύει την επιστροφή οποιουδήποτε προσώπου σε χώρα όπου υπάρχει πραγματικός κίνδυνος δίωξης, βασανιστηρίων ή άλλης σοβαρής παραβίασης θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η σημασία της συγκεκριμένης υπόθεσης ενισχύεται από το γεγονός ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Τα τελευταία χρόνια οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν επανειλημμένα εκφράσει ανησυχίες για περιπτώσεις αναγκαστικών επιστροφών από την Ταϊλάνδη προς την Κίνα, αλλά και προς άλλες χώρες της περιοχής. Ιδιαίτερη διεθνή κριτική προκάλεσε η επιστροφή δεκάδων Ουιγούρων στην Κίνα, των οποίων η τύχη εξακολουθεί να προκαλεί σοβαρά ερωτήματα.

Παράλληλα, η υπόθεση αναδεικνύει ένα ευρύτερο δίλημμα που αντιμετωπίζουν αρκετά κράτη της Νοτιοανατολικής Ασίας. Από τη μία πλευρά επιδιώκουν να ενισχύσουν τις οικονομικές και στρατηγικές τους σχέσεις με την Κίνα. Από την άλλη καλούνται να τηρήσουν τις διεθνείς τους υποχρεώσεις για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές επιδιώξεις γίνεται ολοένα δυσκολότερη καθώς οι γεωπολιτικές ανταγωνιστικότητες εντείνονται.

Η προστασία των πολιτικών διαφωνούντων δεν αποτελεί μόνο ανθρωπιστική υποχρέωση. Αποτελεί και βασικό κριτήριο αξιοπιστίας του διεθνούς συστήματος. Εάν η ασφάλεια ενός ανθρώπου μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από το διπλωματικό βάρος του κράτους που ζητά την επιστροφή του, τότε η έννοια της διεθνούς προστασίας αποδυναμώνεται ουσιαστικά.

Σε μια εποχή όπου η έννοια της εθνικής ασφάλειας επαναπροσδιορίζεται διαρκώς, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων παραμένει αναγκαία προϋπόθεση για τη διεθνή σταθερότητα. Η αποτελεσματικότητα του διεθνούς δικαίου δεν μετριέται στις διακηρύξεις ούτε στις συνόδους κορυφής. Μετριέται στις αποφάσεις που λαμβάνονται για τους πιο ευάλωτους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν αυτές οι αποφάσεις δοκιμάζουν τις σχέσεις μεταξύ ισχυρών κρατών.

Η συγκεκριμένη υπόθεση αποτελεί μία ακόμη υπενθύμιση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δευτερεύον ζήτημα της εξωτερικής πολιτικής.

Αντίθετα, αποτελούν έναν από τους βασικούς δείκτες αξιοπιστίας κάθε κράτους που επιθυμεί να εμφανίζεται ως υπεύθυνο μέλος της διεθνούς κοινότητας.

• Η Χαρίκλεια Κεχαγιόγλου είναι ερευνήτρια και αρθρογραφεί συχνά στο forum της Agora Dialogue. Ασχολείται κυρίως με ζητήματα ιστορίας, διεθνών σχέσεων και δημόσιας μνήμης. Οι ιδιότητες και οι δραστηριότητές της που αναφέρονται αποτελούν κυρίως ενδεικτική αποτύπωση του έργου της.