Οι «Πέρσες» δεν μιλούν για το παρελθόν
Η τραγωδία που εξακολουθεί να μας διδάσκει ότι η μεγαλύτερη νίκη είναι η κατανόηση του ανθρώπου.
Υπάρχουν έργα που ανήκουν στην ιστορία. Υπάρχουν όμως και έργα που, όσο περνούν οι αιώνες, μοιάζουν να απομακρύνονται από την εποχή που τα γέννησε και να πλησιάζουν όλο και περισσότερο τη δική μας.
Οι Πέρσες του Αισχύλου ανήκουν αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Η πρόσφατη παρουσίασή τους στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου αναζωπύρωσε τον δημόσιο διάλογο γύρω από ένα έργο που εξακολουθεί να προκαλεί σκέψη, συγκίνηση και διαφορετικές ερμηνείες. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στη σκηνοθετική προσέγγιση, στις ερμηνείες, στη χρήση της μουσικής, στη λειτουργία του Χορού και στον τρόπο με τον οποίο ένα τόσο παλαιό κείμενο μπορεί να συνομιλήσει με τον σύγχρονο θεατή. Η ποικιλία των απόψεων επιβεβαίωσε ότι η αξία ενός μεγάλου έργου δεν βρίσκεται στην ομοφωνία, αλλά στην ικανότητά του να γεννά διάλογο.
Ίσως όμως η ουσία των Περσών να βρίσκεται βαθύτερα.
Ο Αισχύλος, πολεμιστής ο ίδιος στη μάχη της Σαλαμίνας, επέλεξε να μην υμνήσει τους νικητές. Δεν έγραψε ένα έργο θριάμβου ούτε μια εξιστόρηση στρατιωτικής υπεροχής. Έστρεψε το βλέμμα του στους ηττημένους. Άφησε να ακουστεί η αγωνία μιας κοινωνίας που περιμένει νέα από το μέτωπο, ο πόνος των οικογενειών, η κατάρρευση της αλαζονείας και η σιωπή που ακολουθεί κάθε μεγάλη καταστροφή.
Η επιλογή αυτή εξακολουθεί να εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα.
Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις συνεχίζονται, όπου εκατομμύρια άνθρωποι βιώνουν τον εκτοπισμό, την προσφυγιά και την απώλεια, οι Πέρσες υπενθυμίζουν ότι κάθε πόλεμος έχει δύο ιστορίες. Εκείνη της νίκης και εκείνη του πένθους. Η δεύτερη είναι συνήθως λιγότερο ορατή, αλλά ποτέ λιγότερο ανθρώπινη.
Ίσως γι’ αυτό το έργο δεν παύει να συγκινεί διαφορετικές γενιές. Δεν ζητά από τον θεατή να επιλέξει στρατόπεδο. Τον καλεί να αναγνωρίσει την κοινή ανθρώπινη μοίρα που αναδύεται μέσα από κάθε σύγκρουση. Η τραγωδία δεν αθωώνει την ύβρη ούτε σχετικοποιεί την ιστορία. Υπενθυμίζει όμως ότι ακόμη και η δικαιότερη νίκη δεν μπορεί να εξαλείψει το ανθρώπινο κόστος.
Η διαχρονικότητα του έργου δεν οφείλεται μόνο στην ποιητική του δύναμη. Οφείλεται και στην πολιτική του ωριμότητα. Η πραγματική ισχύς μιας κοινωνίας δεν μετριέται αποκλειστικά από τη στρατιωτική ή την οικονομική της δύναμη. Μετριέται και από την ικανότητά της να ασκεί αυτογνωσία, να αποφεύγει την αλαζονεία και να αναγνωρίζει τα όρια της εξουσίας.
Στον δημόσιο λόγο της εποχής μας περισσεύουν οι βεβαιότητες. Οι γρήγορες κρίσεις, οι εύκολες απαντήσεις και οι απόλυτοι διαχωρισμοί συχνά περιορίζουν τη δυνατότητα ουσιαστικής κατανόησης. Η αρχαία τραγωδία μάς υπενθυμίζει κάτι διαφορετικό. Ο πολιτισμός δεν υπάρχει για να επιβεβαιώνει τις βεβαιότητές μας. Υπάρχει για να τις δοκιμάζει.
Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη προσφορά των Περσών στον σύγχρονο κόσμο.
Δεν μας καλούν να θυμηθούμε μια αρχαία μάχη. Μας καλούν να αναλογιστούμε πώς οικοδομούμε την ειρήνη, πώς αντιμετωπίζουμε τη δύναμη, πώς διαχειριζόμαστε τη μνήμη και, κυρίως, πώς διατηρούμε την ανθρωπιά μας ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές της ιστορίας.
Αυτός είναι ο λόγος που οι Πέρσες δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν.
Ανήκουν σε κάθε εποχή που εξακολουθεί να αναζητά σοφία μέσα από την εμπειρία, μέτρο απέναντι στην ισχύ και ελπίδα μέσα από την κατανόηση του ανθρώπου.
- Βασιλεία Παύλου είναι ερευνήτρια και αρθρογραφεί συχνά στο forum της Agora Dialogue. Ασχολείται κυρίως με ζητήματα πολιτισμού, κοινωνίας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημόσιου διαλόγου. Οι ιδιότητες και οι δραστηριότητες που αναφέρονται αποτελούν κυρίως ενδεικτική αποτύπωση του έργου της.