Η συλλογική μνήμη ως θεμέλιο της δημοκρατίας και της κοινωνικής συνείδησης
Η ιστορική αυτογνωσία μπορεί να διαμορφώσει πιο ανθρώπινες κοινωνίες.
Η ιστορία δεν αποτελεί απλώς μια καταγραφή γεγονότων του παρελθόντος.
Αποτελεί επίσης τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία επιλέγει να θυμάται, να ερμηνεύει ή ακόμη και να αποσιωπά σημαντικές πτυχές της συλλογικής της εμπειρίας.
Οι επιλογές αυτές δεν επηρεάζουν μόνο την ιστορική γνώση αλλά διαμορφώνουν σταδιακά την πολιτική κουλτούρα, τη λειτουργία των θεσμών και τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την έννοια της δικαιοσύνης, της δημοκρατίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον το βιβλίο Australia’s Schism in the Soul. Colonialism, Immigration Detention and a Nation’s Failure to Mourn της δημοσιογράφου, ερευνήτριας και πολιτικής αναλύτριας Dr Julie Macken.
Η συγγραφέας προσεγγίζει ένα ιδιαίτερα σύνθετο ζήτημα εξετάζοντας τη σχέση ανάμεσα στην αποικιοκρατική κληρονομιά της Αυστραλίας, τη συλλογική μνήμη και τη σύγχρονη δημόσια πολιτική. Αντλώντας στοιχεία από την ψυχοκοινωνική και την ψυχαναλυτική θεωρία επιχειρεί να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο η δυσκολία μιας κοινωνίας να επεξεργαστεί ουσιαστικά το ιστορικό της παρελθόν μπορεί να επηρεάζει τον δημόσιο βίο και τις πολιτικές επιλογές της.
Η βασική προσέγγιση της Macken υπερβαίνει τα όρια της αυστραλιανής περίπτωσης. Υποστηρίζει ότι η αποσιώπηση ιστορικών τραυμάτων και η αδυναμία συλλογικής αναγνώρισης της βίας του παρελθόντος μπορούν να δημιουργήσουν βαθιές ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις που επηρεάζουν τη λειτουργία μιας δημοκρατίας. Η έλλειψη ιστορικής αυτογνωσίας ενδέχεται να περιορίζει την κοινωνική ενσυναίσθηση και να διευκολύνει την αποδοχή πολιτικών που υπό διαφορετικές συνθήκες θα προκαλούσαν έντονο δημόσιο προβληματισμό.
Στο βιβλίο εξετάζεται επίσης η σχέση ανάμεσα στην ιστορική μεταχείριση των Πρώτων Εθνών της Αυστραλίας και στο σύστημα υποχρεωτικής κράτησης αιτητών ασύλου. Η συγγραφέας δεν εξισώνει διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες αλλά επισημαίνει ότι και οι δύο περιπτώσεις μπορούν να ερμηνευθούν μέσα από ένα κοινό πλαίσιο συλλογικής μνήμης, ιστορικής άρνησης και περιορισμένης κοινωνικής επεξεργασίας δύσκολων κεφαλαίων του παρελθόντος.
Η προβληματική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές δημοκρατίες καλούνται να αντιμετωπίσουν σύνθετες προκλήσεις που αφορούν τη μετανάστευση, την κοινωνική συνοχή, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης. Η δημόσια πολιτική δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά από οικονομικούς ή γεωπολιτικούς παράγοντες. Επηρεάζεται επίσης από τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την ιστορία τους και τη σχέση τους με τον άνθρωπο που βρίσκεται έξω από τα όρια της δικής τους κοινότητας.
Οι προβληματισμοί που αναπτύσσει η Julie Macken εντάσσονται σε μια ευρύτερη διεθνή επιστημονική συζήτηση σχετικά με τις μακροχρόνιες συνέπειες της αποικιοκρατίας, της ιστορικής βίας και της συλλογικής μνήμης. Τα τελευταία χρόνια η ψυχοκοινωνική προσέγγιση αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στις κοινωνικές επιστήμες επειδή επιχειρεί να συνδέσει τις ατομικές εμπειρίες με τις ιστορικές διαδικασίες και τη λειτουργία των πολιτικών θεσμών.
Η μεγαλύτερη ίσως συμβολή του βιβλίου δεν βρίσκεται στην άσκηση κριτικής απέναντι σε συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές. Βρίσκεται κυρίως στην πρόσκληση που απευθύνει προς κάθε δημοκρατική κοινωνία να αναρωτηθεί κατά πόσο μπορεί να οικοδομήσει ένα περισσότερο δίκαιο και ανθρώπινο μέλλον χωρίς να αντιμετωπίσει με ειλικρίνεια το ιστορικό της παρελθόν.
Το ερώτημα αυτό υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια της Αυστραλίας και αποκτά οικουμενική διάσταση. Κάθε κοινωνία που επιδιώκει να ενισχύσει τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας καλείται να επενδύσει στη γνώση, στην ιστορική αυτογνωσία και στη συλλογική ευθύνη. Η αναγνώριση των ιστορικών τραυμάτων δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντιθέτως μπορεί να αποτελέσει προϋπόθεση για βαθύτερη συμφιλίωση, ισχυρότερους δημοκρατικούς θεσμούς και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή.
Ίσως αυτό να αποτελεί και το σημαντικότερο μήνυμα του βιβλίου της Julie Macken. Η δημοκρατία δεν οικοδομείται μόνο πάνω στους νόμους και στους θεσμούς.
Εδράζεται επίσης στην ικανότητα μιας κοινωνίας να γνωρίζει την ιστορία της, να αναγνωρίζει τις ευθύνες της και να μετατρέπει τη γνώση σε συλλογική σοφία και υπεύθυνη δημόσια δράση.
- Η Χαρίκλεια Κεχαγιόγλου είναι ερευνήτρια με ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία, την πολιτική σκέψη και τα ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης.