Η χάρη ως θεσμός δοκιμάζεται περισσότερο από την εξουσία παρά από τον καταδικασμένο

Οι δημοκρατίες δημιούργησαν τον θεσμό της χάριτος για έναν λόγο που εκ πρώτης όψεως μοιάζει αντιφατικός.

• Ιωάννα Ορφανού

Αναγνώρισαν ότι ακόμη και το πιο ολοκληρωμένο νομικό σύστημα δεν μπορεί να προβλέψει κάθε ανθρώπινη περίπτωση.

Ο νόμος οφείλει να είναι γενικός· η ζωή δεν είναι ποτέ.

Ακριβώς γι’ αυτό η χάρη δεν εντάχθηκε στον μηχανισμό της δικαιοσύνης αλλά παρέμεινε εξαιρετική συνταγματική αρμοδιότητα. Δεν αποσκοπεί στη διόρθωση των δικαστών. Αποσκοπεί στη διόρθωση εξαιρετικών περιστάσεων που ο νόμος αδυνατεί να προβλέψει.

Η λεπτή αυτή ισορροπία εξηγεί γιατί κάθε απόφαση απονομής χάριτος προκαλεί τόσο έντονες αντιδράσεις. Το δημόσιο ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στο πρόσωπο που ωφελείται. Επικεντρώνεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η ίδια η κρατική εξουσία.

Η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς στηρίζεται σε μια σιωπηρή κοινωνική συμφωνία. Οι πολίτες αποδέχονται τις αποφάσεις των δικαστηρίων ακόμη και όταν διαφωνούν με αυτές, επειδή πιστεύουν ότι η διαδικασία υπήρξε ανεξάρτητη, διαφανής και ισότιμη. Η πεποίθηση αυτή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες του κράτους δικαίου.

Κάθε παρέκκλιση από τον κανόνα απαιτεί, επομένως, αυξημένη αιτιολόγηση. Όσο σοβαρότερο είναι το αδίκημα και όσο μεγαλύτερη η κοινωνική του απαξία, τόσο ισχυρότερη γίνεται η ανάγκη δημόσιας τεκμηρίωσης. Δεν πρόκειται για απαίτηση τιμωρητικής διάθεσης. Πρόκειται για απαίτηση θεσμικής λογοδοσίας.

Στις περισσότερες σύγχρονες δημοκρατίες η χάρη δεν αντιμετωπίζεται ως προσωπική πράξη επιείκειας. Περιβάλλεται από διαδικασίες, γνωμοδοτήσεις και πολυεπίπερους ελέγχους. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η αξιοπιστία του θεσμού δεν εξαρτάται μόνο από το τελικό αποτέλεσμα αλλά και από την ποιότητα της διαδικασίας που οδηγεί σε αυτό. Η διαφάνεια δεν αφαιρεί κύρος από την εκτελεστική εξουσία· αντιθέτως, ενισχύει τη νομιμοποίησή της.

Υπάρχει ακόμη μία διάσταση που συχνά διαφεύγει της δημόσιας συζήτησης. Η ποινή δεν υπηρετεί αποκλειστικά την τιμωρία. Προστατεύει την κοινωνία, αναγνωρίζει τη βαρύτητα της προσβολής που υπέστησαν τα θύματα και επιδιώκει, όπου είναι εφικτό, την επανένταξη του καταδικασμένου. Η ισορροπία ανάμεσα σε αυτούς τους τρεις στόχους είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Κάθε παρέμβαση σε έναν από αυτούς επηρεάζει αναπόφευκτα και τους υπόλοιπους.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται από το πρόσωπο στον θεσμό. Η ουσία δεν βρίσκεται στην αξιολόγηση μιας μεμονωμένης περίπτωσης, αλλά στον τρόπο με τον οποίο προστατεύεται η συνοχή ολόκληρου του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Οι θεσμοί αποκτούν ανθεκτικότητα όχι επειδή δεν κάνουν ποτέ εξαιρέσεις, αλλά επειδή οι εξαιρέσεις παραμένουν πραγματικά εξαιρετικές και γίνονται κατανοητές από την κοινωνία.

Η ιστορία των δημοκρατιών δείχνει ότι η εμπιστοσύνη οικοδομείται αργά και διαβρώνεται γρήγορα. Μια αδιαφανής απόφαση μπορεί να επηρεάσει πολύ περισσότερα από τη μοίρα ενός ανθρώπου. Μπορεί να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την ισότητα απέναντι στον νόμο.

Ο θεσμός της χάριτος δεν αποτελεί δοκιμασία του καταδικασμένου. Αποτελεί δοκιμασία της ίδιας της Πολιτείας. Κάθε φορά που ενεργοποιείται, δεν αξιολογείται μόνο η τύχη ενός προσώπου. Αξιολογείται η ικανότητα των δημοκρατικών θεσμών να συνδυάζουν επιείκεια, δικαιοσύνη και λογοδοσία χωρίς να διαρρηγνύεται η εμπιστοσύνη των πολιτών.

Η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν μετριέται από το αν διαθέτει τη δυνατότητα να απονέμει χάρη.

Μετριέται από το κατά πόσο οι πολίτες πείθονται ότι η χάρη υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και όχι την ευχέρεια της εξουσίας.

• Η Ιωάννα Ορφανού είναι συνεργάτιδα της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο η συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.