Η ισότητα ενώπιον του νόμου ως θεμέλιο της δημοκρατίας και της βιωσιμότητας των κοινωνιών

Η παρούσα τριλογία είναι εμπνευσμένη και αφιερωμένη, με βαθιά εκτίμηση και ευγνωμοσύνη, στον μέντορα, δάσκαλο και εκλεκτό φίλο μας Γεώργιο Μπίζο ( George Bizos ). Με τη σεμνή, ακούραστη και έμπρακτη προσφορά του στην υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ισότητας ενώπιον του νόμου και στην αντιμετώπιση του apartheid, άφησε μια πολύτιμη παρακαταθήκη που εξακολουθεί να φωτίζει τον δρόμο προς δικαιότερες, ειρηνικότερες και περισσότερο βιώσιμες κοινωνίες. Η μνήμη, το έργο και το παράδειγμα του παραμένουν διαχρονική πηγή έμπνευσης και ευθύνης.

***

Τι είναι τελικά αυτό που επιτρέπει σε μια κοινωνία να παραμένει ελεύθερη, δίκαιη και βιώσιμη μέσα στον χρόνο;

• Ντίνος Τουμάζος

Το ερώτημα αυτό συνοδεύει την ανθρώπινη ιστορία εδώ και αιώνες.

Φιλόσοφοι, νομικοί, πολιτικοί στοχαστές και συνταγματολόγοι προσπάθησαν να κατανοήσουν γιατί ορισμένες κοινωνίες κατορθώνουν να διατηρούν τη συνοχή, τη νομιμοποίηση των θεσμών και την εμπιστοσύνη των πολιτών τους, ενώ άλλες οδηγούνται σταδιακά στη διάβρωση της δημόσιας εμπιστοσύνης, στην πόλωση και τελικά στην αποσταθεροποίηση.

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε έναν μόνο θεσμό, ούτε σε μια μόνο ιδεολογία, οικονομική θεωρία ή πολιτικό σύστημα.

Βρίσκεται, πρωτίστως, στις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομούνται και λειτουργούν οι θεσμοί.

Με αυτήν ακριβώς τη φιλοσοφία προσεγγίζει η πρόσφατη αγγλόφωνη τριλογία της Agora Dialogue ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της σύγχρονης πολιτικής και νομικής σκέψης.

Τα τρία δοκίμια “Equality Before the Law: Apartheid, Institutionalised Inequality and the Sustainability of Democratic Societies“, “Equality Before the Law: Apartheid, International Law and the Sustainability of Democratic Societies“ και “Constitutional Stewardship and Institutional Responsibility“ δεν αποτελούν τρεις ανεξάρτητες δημοσιεύσεις. Αντίθετα, συνθέτουν μια ενιαία διαδρομή προβληματισμού που ξεκινά από την ιστορική εμπειρία του apartheid, περνά μέσα από το διεθνές δίκαιο και καταλήγει σε μια ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και της βιωσιμότητας των σύγχρονων κοινωνιών.

Η επιλογή του apartheid ως σημείου εκκίνησης δεν είναι τυχαία.

Η έννοια αυτή δεν χρησιμοποιείται ως πολιτικό σύνθημα ούτε ως εργαλείο ιδεολογικής αντιπαράθεσης.

Αντιθέτως, εξετάζεται μέσα από το ιστορικό της πλαίσιο και κυρίως μέσα από τον τρόπο με τον οποίο το διεθνές δίκαιο διαμόρφωσε τον σύγχρονο νομικό ορισμό της, αναγνωρίζοντας την ως ένα από τα σοβαρότερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Από το σημείο αυτό όμως αρχίζει ουσιαστικά η πραγματική συζήτηση.

Η τριλογία δεν περιορίζεται στην ανάλυση ενός ιστορικού παραδείγματος.

Το apartheid λειτουργεί ως αφετηρία για έναν πολύ ευρύτερο προβληματισμό σχετικά με το τι συμβαίνει όταν η ισότητα ενώπιον του νόμου παύει να αποτελεί αδιαπραγμάτευτη συνταγματική αρχή και μετατρέπεται σε προνόμιο που απολαμβάνουν μόνο ορισμένες ομάδες ή κατηγορίες πολιτών.

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στον σύγχρονο κόσμο.

Οι δημοκρατίες του 21ου αιώνα καλούνται να διαχειριστούν πρωτόγνωρες προκλήσεις. Η τεχνολογική επανάσταση, η τεχνητή νοημοσύνη, οι μεταναστευτικές ροές, οι κοινωνικές ανισότητες, οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, η κλιματική κρίση και η συνεχώς αυξανόμενη πολυπλοκότητα της δημόσιας διακυβέρνησης, δοκιμάζουν καθημερινά την αντοχή των θεσμών.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γίνεται ολοένα και πιο εμφανές ότι η βιωσιμότητα μιας κοινωνίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την οικονομική της ανάπτυξη ή την τεχνολογική της πρόοδο.

Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη νομιμοποίηση των θεσμών της.

Από την εμπιστοσύνη των πολιτών.

Από την ποιότητα της δημόσιας διοίκησης.

Από την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.

Από την ύπαρξη πραγματικής ισότητας ενώπιον του νόμου.

Η έννοια της βιωσιμότητας αποκτά έτσι μια πολύ ευρύτερη διάσταση.

Δεν αφορά μόνο το φυσικό περιβάλλον.

Αφορά και το θεσμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν και αναπτύσσονται οι κοινωνίες.

Όπως ένα φυσικό οικοσύστημα χρειάζεται ισορροπία για να επιβιώσει, έτσι και ένα συνταγματικό οικοσύστημα προϋποθέτει νομιμοποίηση, διαφάνεια, λογοδοσία, υπευθυνότητα και, κυρίως, σταθερή προσήλωση στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στην ίση προστασία όλων από τον νόμο.

Υπό αυτό το πρίσμα, η ισότητα ενώπιον του νόμου παύει να αποτελεί μόνο μια νομική έννοια.

Μετατρέπεται σε έναν από τους σημαντικότερους στρατηγικούς παράγοντες που καθορίζουν τη μακροχρόνια ανθεκτικότητα, σταθερότητα και βιωσιμότητα των δημοκρατικών κοινωνιών.

Η παραδοχή αυτή αποτελεί ίσως τη βασικότερη συμβολή της τριλογίας στον σύγχρονο δημόσιο διάλογο.

Η συζήτηση μετατοπίζεται από το ερώτημα «τι είναι το apartheid;» σε ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα:

Ποιες είναι οι θεμελιώδεις εκείνες αρχές που επιτρέπουν σε μια κοινωνία να παραμένει ελεύθερη, δημοκρατική, νομιμοποιημένη και βιώσιμη μέσα στον χρόνο;

• Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και Εκτελεστικός Διευθυντής της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα δημοκρατίας, κράτους δικαίου, διεθνών σχέσεων, κοινωνίας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην τεκμηριωμένη ανάλυση, την κριτική σκέψη και τον δημιουργικό δημόσιο διάλογο, έχοντας την πεποίθηση ότι η γνώση, η ισότητα ενώπιον του νόμου και ο αμοιβαίος σεβασμός αποτελούν θεμέλια ελεύθερων, δημοκρατικών και βιώσιμων κοινωνιών. Οι απόψεις που εκφράζονται είναι προσωπικές και δεν απηχούν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο ενδέχεται να συνδέεται.