Η δημοκρατία φθείρεται πρώτα στη γλώσσα

Η Νότια Αφρική υπήρξε για δεκαετίες κάτι περισσότερο από κράτος.

• Έκτορας Κογιώνης

Υπήρξε σύμβολο.

Η κατάργηση του απαρτχάιντ, το Σύνταγμα του 1996, η δημόσια γλώσσα της συμφιλίωσης και η έμφαση στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια δημιούργησαν μια διεθνή εικόνα σπάνιας πολιτικής μετάβασης.

Μια χώρα τραυματισμένη από θεσμοθετημένο ρατσισμό κατόρθωσε να μιλήσει στον κόσμο με λεξιλόγιο δικαιωμάτων.

Αυτό ακριβώς καθιστά τη σημερινή εικόνα τόσο ανησυχητική.

Οι πρόσφατες αντιμεταναστευτικές κινητοποιήσεις δεν αποτελούν απλώς επεισόδιο κοινωνικής έντασης. Φανερώνουν μια βαθύτερη μετατόπιση. Η οργή που γεννήθηκε από την ανεργία, την εγκληματικότητα, την ανισότητα και την αποτυχία πολλών δημόσιων υπηρεσιών στρέφεται πλέον εναντίον ανθρώπων με τη μικρότερη πολιτική δύναμη: μεταναστών, προσφύγων, εργατών χωρίς σταθερή προστασία, οικογενειών που ζουν ανάμεσα στη νομιμότητα, την αβεβαιότητα και τον φόβο.

Οι κοινωνίες σε παρατεταμένη κρίση δεν αναζητούν πάντοτε ακριβείς εξηγήσεις. Συχνά αναζητούν ορατούς ενόχους. Ο ξένος γίνεται τότε χρήσιμη πολιτική φιγούρα. Είναι αρκετά κοντά ώστε να κατηγορηθεί για την πίεση στα σχολεία, στα νοσοκομεία ή στην αγορά εργασίας. Είναι αρκετά αδύναμος ώστε να μη μπορεί εύκολα να απαντήσει.

Το φαινόμενο δεν είναι νοτιοαφρικανική ιδιαιτερότητα. Από την Ευρώπη μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες, η μετανάστευση έχει μετατραπεί σε γλώσσα μέσα από την οποία κοινωνίες με βαθύτερα προβλήματα μιλούν για τον φόβο τους. Η φτώχεια ονομάζεται «εισβολή». Η αδυναμία του κράτους ονομάζεται «ξένος ανταγωνισμός». Η διάλυση της κοινωνικής εμπιστοσύνης μεταφράζεται σε απαίτηση απομάκρυνσης των ανεπιθύμητων.

Στη Νότια Αφρική, αυτή η μετατροπή είναι ιστορικά φορτισμένη. Μια χώρα που οικοδόμησε τη δημοκρατική της νομιμοποίηση πάνω στην απόρριψη του φυλετικού αποκλεισμού κινδυνεύει να υιοθετήσει νέες μορφές κοινωνικής ιεράρχησης. Όχι πια με τη γλώσσα του απαρτχάιντ, αλλά με τη γλώσσα της «τάξης», της «ασφάλειας», της «προτεραιότητας στους δικούς μας».

Η γλώσσα αυτή δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Καλλιεργείται. Πρώτα παρουσιάζει τους μετανάστες ως πρόβλημα. Έπειτα ως απειλή. Στο τέλος ως σώμα που πρέπει να απομακρυνθεί για να ανακτήσει η κοινωνία την ισορροπία της. Σε εκείνο το σημείο η δημοκρατία έχει ήδη υποστεί ζημιά, ακόμη και πριν ξεσπάσει η βία.

Η μεταναστευτική πολιτική αποτελεί νόμιμο πεδίο δημόσιας συζήτησης. Κανένα κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς κανόνες εισόδου, εργασίας, ασύλου και παραμονής. Το πρόβλημα αρχίζει εκεί όπου η ανάγκη ρύθμισης μετατρέπεται σε συλλογική ενοχοποίηση. Άλλο η διοικητική τάξη. Άλλο η δημόσια διαπόμπευση ανθρώπων λόγω καταγωγής.

Η ευκολία του αποδιοπομπαίου τράγου έχει πολιτικό όφελος. Απαλλάσσει την εξουσία από δύσκολες εξηγήσεις. Δεν χρειάζεται να μιλήσει κανείς για διαφθορά, αποβιομηχάνιση, άνιση πρόσβαση στη γη, κακή διοίκηση, αστική φτώχεια ή αποτυχία των υπηρεσιών υγείας. Αρκεί να δείξει τον ξένο.

Η δημοκρατία όμως δεν κρίνεται στις τελετές μνήμης ούτε στις συνταγματικές διακηρύξεις. Κρίνεται στις στιγμές πίεσης. Εκεί όπου η πλειοψηφία κουράζεται, θυμώνει, φοβάται και ζητά γρήγορες απαντήσεις. Εκεί φαίνεται αν τα δικαιώματα αποτελούν αρχή ή απλώς ευγενική διατύπωση για περιόδους ευημερίας.

Η Νότια Αφρική δεν χάνει τη σημασία της ως δημοκρατικό σύμβολο επειδή αντιμετωπίζει κοινωνική ένταση. Τη χάνει αν επιτρέψει στον φόβο να ξαναγράψει το νόημα της ελευθερίας. Διότι μια κοινωνία που έμαθε στον κόσμο ότι η αξιοπρέπεια δεν μπορεί να μοιράζεται με βάση το χρώμα, δεν μπορεί σήμερα να τη μοιράζει με βάση το διαβατήριο.

Το βαθύτερο ζήτημα δεν είναι μόνο η στάση απέναντι στους μετανάστες. Είναι η αντοχή μιας δημοκρατικής κουλτούρας απέναντι στον πειρασμό της απλοποίησης.

Εκεί όπου τα σύνθετα προβλήματα αποκτούν εύκολους ενόχους, ο δημόσιος λόγος χάνει την επαφή του με την αλήθεια. Και χωρίς αυτήν, ακόμη και τα πιο προοδευτικά συντάγματα μένουν εκτεθειμένα.

• Ο Έκτορας Κογιώνης είναι συνεργάτης της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο ο συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.