Το Ηλεκτρονικό Ευρώ: Μια Νέα Νομισματική Εποχή ή μια Νέα Πρόκληση για την Οικονομική Διακυβέρνηση;

Η τεχνολογία μετασχηματίζει το χρήμα.

• Θεόφιλος Παυλάκης

Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα καθορίσει τους κανόνες του νέου οικοσυστήματος.

Η συζήτηση γύρω από το ηλεκτρονικό ευρώ (Digital Euro) δεν αφορά απλώς μια νέα μορφή πληρωμών.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες θεσμικές και τεχνολογικές μεταβολές στη σύγχρονη ιστορία του χρήματος. Εάν τελικά υλοποιηθεί σε πλήρη κλίμακα, θα αποτελέσει το πρώτο ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας (Central Bank Digital Currency – CBDC) που θα χρησιμοποιείται από εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες σε μια από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου.

Η συζήτηση αυτή διεξάγεται σε μια περίοδο όπου οι τεχνολογικές εξελίξεις, η τεχνητή νοημοσύνη, η κυβερνοασφάλεια, οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και ο ανταγωνισμός μεταξύ μεγάλων οικονομιών επηρεάζουν ολοένα περισσότερο ακόμη και τις πλέον παραδοσιακές λειτουργίες των κρατών. Το χρήμα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Από το φυσικό στο ψηφιακό χρήμα

Στην πράξη, μεγάλο μέρος των καθημερινών συναλλαγών πραγματοποιείται ήδη ηλεκτρονικά μέσω τραπεζικών λογαριασμών, καρτών και εφαρμογών πληρωμών. Το χρήμα αυτό όμως αποτελεί τραπεζική κατάθεση και όχι άμεση απαίτηση έναντι της κεντρικής τράπεζας.

Το ηλεκτρονικό ευρώ φιλοδοξεί να αποτελέσει το ψηφιακό ισοδύναμο των μετρητών. Δηλαδή, ψηφιακό χρήμα που θα εκδίδεται απευθείας από το Ευρωσύστημα και θα διατηρεί την ίδια αξία με τα φυσικά χαρτονομίσματα και κέρματα.

Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται η διατήρηση της εμπιστοσύνης στο δημόσιο χρήμα ακόμη και σε μια εποχή όπου οι συναλλαγές πραγματοποιούνται ολοένα λιγότερο με μετρητά.

Γιατί εξετάζεται σήμερα;

Η πρωτοβουλία δεν προέκυψε τυχαία.

Η συνεχής μείωση της χρήσης μετρητών σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η ανάπτυξη ιδιωτικών ψηφιακών συστημάτων πληρωμών, η αυξανόμενη επιρροή διεθνών τεχνολογικών κολοσσών στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, αλλά και η ανάπτυξη ψηφιακών νομισμάτων από άλλες μεγάλες οικονομίες δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να διατηρήσει τη νομισματική της κυριαρχία, να ενισχύσει τη στρατηγική της αυτονομία και να περιορίσει την εξάρτηση από εξωευρωπαϊκές πλατφόρμες πληρωμών.

Το ηλεκτρονικό ευρώ αποτελεί συνεπώς όχι μόνο οικονομικό αλλά και γεωπολιτικό εγχείρημα.

Η διεθνής διάσταση

Η Ευρώπη δεν κινείται μόνη.

Η Κίνα προχωρεί εδώ και χρόνια σε πιλοτικές εφαρμογές του ψηφιακού γουάν, επιδιώκοντας να αποκτήσει τεχνολογικό και γεωοικονομικό πλεονέκτημα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξετάζουν διαφορετικά μοντέλα, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις επιπτώσεις για το τραπεζικό σύστημα, τις αγορές και τα ατομικά δικαιώματα.

Παράλληλα, δεκάδες χώρες διερευνούν ή αναπτύσσουν αντίστοιχα ψηφιακά νομίσματα, δημιουργώντας σταδιακά ένα νέο διεθνές νομισματικό τοπίο.

Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι η μετάβαση δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική επιλογή αλλά μέρος ενός ευρύτερου ανταγωνισμού για την οικονομική επιρροή του 21ου αιώνα.

Τα πιθανά οφέλη

Οι υποστηρικτές του ηλεκτρονικού ευρώ προβάλλουν αρκετά επιχειρήματα.

Ένα δημόσιο ψηφιακό νόμισμα θα μπορούσε να:

• διασφαλίσει την πρόσβαση όλων σε ασφαλές δημόσιο χρήμα,
• μειώσει το κόστος πληρωμών,
• επιταχύνει τις διασυνοριακές συναλλαγές,
• ενισχύσει την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών συστημάτων πληρωμών,
• δημιουργήσει νέες δυνατότητες καινοτομίας,
• υποστηρίξει αποτελεσματικότερα την ψηφιακή οικονομία.

Παράλληλα, η ύπαρξη ευρωπαϊκής λύσης ενδέχεται να περιορίσει την εξάρτηση από ιδιωτικά διεθνή δίκτυα πληρωμών.

Οι προβληματισμοί

Η δημόσια συζήτηση όμως συνοδεύεται και από σοβαρούς προβληματισμούς.

Ένα βασικό ζήτημα αφορά την προστασία της ιδιωτικότητας. Αν και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί υπογραμμίζουν ότι το ηλεκτρονικό ευρώ δεν θα χρησιμοποιείται για μαζική παρακολούθηση των πολιτών, η τεχνολογική δυνατότητα καταγραφής συναλλαγών δημιουργεί εύλογες ανησυχίες που απαιτούν ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις.

Εξίσου σημαντική είναι η κυβερνοασφάλεια. Ένα πανευρωπαϊκό ψηφιακό νόμισμα θα αποτελούσε αναπόφευκτα ελκυστικό στόχο για κυβερνοεπιθέσεις, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη δημιουργία εξαιρετικά ανθεκτικών υποδομών.

Ένας ακόμη προβληματισμός αφορά τις εμπορικές τράπεζες. Εάν μεγάλος αριθμός πολιτών μεταφέρει σημαντικό μέρος των καταθέσεών του σε ηλεκτρονικά πορτοφόλια της κεντρικής τράπεζας, ενδέχεται να επηρεαστεί η δυνατότητα των τραπεζών να χρηματοδοτούν την πραγματική οικονομία. Για τον λόγο αυτό εξετάζονται όρια διακράτησης ηλεκτρονικού ευρώ ανά πολίτη.

Τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακές οικονομίες

Η εμφάνιση του ηλεκτρονικού ευρώ συμπίπτει χρονικά με την εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.

Στο μέλλον, πολλές οικονομικές συναλλαγές ενδέχεται να πραγματοποιούνται αυτόματα μεταξύ ψηφιακών συστημάτων, έξυπνων συσκευών ή αυτόνομων εφαρμογών λογισμικού.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως βασική υποδομή για ασφαλείς και αξιόπιστες συναλλαγές μεταξύ ανθρώπων, επιχειρήσεων και ψηφιακών υπηρεσιών.

Η δημοκρατική διάσταση

Το σημαντικότερο ζήτημα ίσως δεν είναι τεχνολογικό αλλά θεσμικό.

Κάθε νέα μορφή χρήματος επηρεάζει τη σχέση μεταξύ κράτους, αγοράς και κοινωνίας. Η εμπιστοσύνη των πολιτών δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνολογία αλλά κυρίως από τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ύπαρξη σαφών δημοκρατικών εγγυήσεων.

Η ισορροπία μεταξύ αποτελεσματικότητας, καινοτομίας, προστασίας προσωπικών δεδομένων και οικονομικής ελευθερίας θα αποτελέσει πιθανότατα το κεντρικό πεδίο δημόσιου διαλόγου τα επόμενα χρόνια.

Το ηλεκτρονικό ευρώ δεν αποτελεί απλώς μια νέα μέθοδο πληρωμών. Αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες επιχειρούν να προσαρμόσουν τους θεσμούς τους σε μια εποχή ταχύτατης ψηφιακής μετάβασης.

Η επιτυχία του δεν θα εξαρτηθεί αποκλειστικά από την τεχνολογική του αρτιότητα ούτε μόνο από τη νομισματική πολιτική. Θα εξαρτηθεί κυρίως από το κατά πόσο θα κατορθώσει να συνδυάσει την καινοτομία με την εμπιστοσύνη, την ασφάλεια με την ιδιωτικότητα και την αποτελεσματικότητα με τον δημοκρατικό έλεγχο.

Σε έναν κόσμο όπου το χρήμα γίνεται ολοένα και περισσότερο ψηφιακό, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να δημιουργηθεί ένα νέο νόμισμα.

Είναι να διαμορφωθεί ένα σύστημα που θα υπηρετεί τον άνθρωπο, θα ενισχύει τη σταθερότητα και θα διατηρεί την εμπιστοσύνη που αποτελεί το θεμέλιο κάθε σύγχρονης οικονομίας.

• Ο Θεόφιλος Παυλάκης είναι αναλυτής γεωπολιτικής με εξειδίκευση στις δυναμικές ισχύος, στη στρατηγική ισορροπία και στον ρόλο των περιφερειακών δρώντων σε συνθήκες αστάθειας