Από τους Αλγορίθμους στη Δημοκρατία
Η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει νέους δρόμους για την επιστήμη, τη δημοκρατία και την κοινωνία.
Η τεχνολογία εξελίσσεται συνεχώς.
Η πρόκληση είναι να εξελίσσονται μαζί της και οι θεσμοί, οι αξίες και οι άνθρωποι.
Το πρόσφατο άρθρο του καθηγητή Κώστα Γουλιάμου για την αλγοριθμική διακυβέρνηση της εργασίας ανέδειξε έναν ιδιαίτερα σημαντικό προβληματισμό της εποχής μας.
Ότι οι αλγόριθμοι δεν αποτελούν πλέον απλά τεχνολογικά εργαλεία, αλλά συμμετέχουν ολοένα και περισσότερο στη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν την εργασία και την καθημερινή ζωή.
Η παρατήρηση αυτή αποτελεί αφετηρία για μια ακόμη ευρύτερη επιστημονική συζήτηση. Σήμερα, ερευνητές από διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, εξετάζουν όχι μόνο τον ρόλο των αλγορίθμων στην εργασία, αλλά και τη συνολική επίδραση τους στη λειτουργία των σύγχρονων κοινωνιών.
Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με εντυπωσιακή ταχύτητα. Χρησιμοποιείται ήδη στην ιατρική, στην εκπαίδευση, στις μεταφορές, στις τράπεζες, στη δημόσια διοίκηση και σε πολλούς ακόμη τομείς. Σε αρκετές περιπτώσεις, βοηθά τους ανθρώπους να λαμβάνουν καλύτερες και ταχύτερες αποφάσεις. Σε άλλες περιπτώσεις όμως δημιουργεί νέα ερωτήματα, τα οποία δεν είναι μόνο τεχνολογικά αλλά και κοινωνικά, νομικά και ηθικά.
Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη έχει αποκτήσει έντονα διεπιστημονικό χαρακτήρα. Πληροφορικοί, μηχανικοί, νομικοί, οικονομολόγοι, κοινωνιολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες και φιλόσοφοι, προσεγγίζουν το ίδιο φαινόμενο από διαφορετικές οπτικές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι διαφωνούν σε όλα.
Αντίθετα, πολλές φορές καταλήγουν σε κοινές διαπιστώσεις, ακόμη κι αν ξεκινούν από διαφορετικές θεωρητικές αφετηρίες.
Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τη λειτουργία της κοινωνίας και ότι ένας σωστά σχεδιασμένος αλγόριθμος μπορεί να επεξεργάζεται μεγάλες ποσότητες πληροφοριών σε ελάχιστο χρόνο, να μειώνει ανθρώπινα λάθη και να συμβάλλει στη λήψη πιο συνεπών αποφάσεων.
Άλλοι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι αλγόριθμοι δεν λειτουργούν σε κενό. Μαθαίνουν από δεδομένα που έχουν δημιουργηθεί από ανθρώπους και, επομένως, μπορούν να αναπαράγουν υπάρχουσες αδυναμίες ή κοινωνικές ανισότητες. Για τον λόγο αυτό θεωρούν απαραίτητο τον συνεχή έλεγχο των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Υπάρχει όμως και μια προσέγγιση που φαίνεται να συγκεντρώνει ολοένα μεγαλύτερη αποδοχή. Σύμφωνα με αυτήν, η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει ούτε να δαιμονοποιείται ούτε να εξιδανικεύεται. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο, το οποίο χρειάζεται σαφείς κανόνες, διαφάνεια, ανθρώπινη εποπτεία και δημοκρατική λογοδοσία.
Παρόμοιες διαφοροποιήσεις συναντώνται και στις πολιτικές θεωρίες.
Πολλοί φιλελεύθεροι στοχαστές τονίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την καινοτομία, την οικονομική ανάπτυξη και την ελευθερία δημιουργίας, εφόσον προστατεύονται τα ατομικά δικαιώματα, η ιδιωτικότητα και ο ελεύθερος ανταγωνισμός.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί κοινωνικοί και πολιτικοί επιστήμονες, δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην προστασία των εργαζομένων, στη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων και στην ανάγκη να αποτραπεί η υπερβολική συγκέντρωση ισχύος σε λίγους δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς, που ελέγχουν τεχνολογικές πλατφόρμες και δεδομένα.
Παρά τις διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις, υπάρχει ένα αξιοσημείωτο σημείο σύγκλισης.
Σχεδόν όλοι συμφωνούν ότι οι αποφάσεις που επηρεάζουν τους ανθρώπους πρέπει να μπορούν να εξηγηθούν, να ελεγχθούν και να αμφισβητηθούν. Η ύπαρξη λογοδοσίας αποτελεί βασική προϋπόθεση μιας δημοκρατικής κοινωνίας, ανεξάρτητα από το αν μια απόφαση λαμβάνεται με τη βοήθεια ενός ανθρώπου ή ενός αλγορίθμου.
Συνεπώς, λοιπόν, το σημαντικότερο ερώτημα της εποχής μας πιθανόν να μην είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα συνεχίσει να εξελίσσεται. Αυτό θεωρείται σχεδόν βέβαιο.
Το πραγματικό ερώτημα πιθανόν να είναι αν οι κοινωνίες θα μπορέσουν να εξελίξουν με τον ίδιο ρυθμό και ταυτόχρονα τους θεσμούς τους, το νομικό τους πλαίσιο, την εκπαίδευση των πολιτών και τη δημοκρατική λογοδοσία.
Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή συνοδεύτηκε από νέους κανόνες και νέες μορφές οργάνωσης της κοινωνίας. Είναι πιθανό ότι το ίδιο συμβαίνει και σήμερα.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μειώνει τη σημασία του ανθρώπου.
Αντίθετα, αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την αξία και σημασία της ανθρώπινης κρίσης, της υπευθυνότητας, της δημιουργικότητας, της ηθικής σκέψης και του δημοκρατικού διαλόγου.
Η τεχνολογία δείχνει τι μπορούμε να κάνουμε.
Η σοφία δείχνει τι αξίζει να κάνουμε.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.