Ο χρυσαυγιτισμός του νου
Οι πιο επικίνδυνες φυλακές δεν έχουν τοίχους.
Έχουν βεβαιότητες.
Υπάρχουν λέξεις που συνήθως συνδέονται με συγκεκριμένα πολιτικά σχήματα, πρόσωπα ή ιστορικές περιόδους.
Ίσως όμως ορισμένες από αυτές να περιγράφουν κάτι πολύ βαθύτερο και πολύ πιο διαχρονικό από έναν κομματικό σχηματισμό ή μια ιδεολογική ταυτότητα.
Μια από αυτές είναι ο χρυσαυγιτισμός.
Όχι ως πολιτικό κόμμα. Όχι ως συγκεκριμένη οργάνωση. Αλλά ως νοοτροπία.
Ως μια κατάσταση του νου που προηγείται και γεννά κάθε μορφή φανατισμού, δογματισμού και πνευματικού αυταρχισμού.
Ο χρυσαυγιτισμός του νου δεν κατοικεί αποκλειστικά στα άκρα. Εμφανίζεται παντού. Στη δεξιά και στην αριστερά. Στον εθνικισμό και στον διεθνισμό. Στον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και στον επιθετικό αντικληρικαλισμό. Στον λαϊκισμό αλλά και στον ελιτισμό. Στους δρόμους αλλά και στα πανεπιστήμια. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά και στους χώρους λήψης αποφάσεων.
Το κοινό τους στοιχείο δεν είναι οι ιδέες τους.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις ιδέες.
Είναι η πεποίθηση ότι η πραγματικότητα είναι απλή. Ότι οι «καλοί» και οι «κακοί» είναι ευδιάκριτοι. Ότι οι σύνθετες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές διεργασίες μπορούν να εξηγηθούν με λίγες βολικές φράσεις. Ότι η αμφισβήτηση αποτελεί αδυναμία και η βεβαιότητα αρετή.
Πρόκειται για έναν πρωτογονισμό της σκέψης που επιβιώνει ακόμη και μέσα σε κοινωνίες τεχνολογικά προηγμένες. Έναν πνευματικό νεολιθισμό που ντύνεται με σύγχρονα ρούχα. Μπορεί να κρατά σημαίες διαφορετικών χρωμάτων, να χρησιμοποιεί διαφορετική ορολογία και να επικαλείται διαφορετικές αξίες, αλλά ο εσωτερικός του μηχανισμός παραμένει αναλλοίωτος.
Είναι η άρνηση της πολυπλοκότητας.
Είναι η εχθρότητα απέναντι στην απόχρωση.
Είναι η δυσπιστία προς τη γνώση που δεν επιβεβαιώνει τις προκαταλήψεις μας.
Είναι η μετατροπή της άποψης σε δόγμα και του δόγματος σε ταυτότητα.
Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι ότι αυτή η νοοτροπία δεν προέρχεται πάντοτε από ανθρώπους με κακές προθέσεις. Συχνά συναντάται σε ανθρώπους που επιθυμούν ειλικρινά το καλό. Σε ανθρώπους ευαίσθητους, γενναιόδωρους, ακόμα και μορφωμένους. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι η καλή πρόθεση από μόνη της δεν αρκεί για να προστατεύσει κάποιον από την πλάνη.
Η ιστορία είναι γεμάτη από τραγωδίες που οικοδομήθηκαν πάνω σε αγαθές προθέσεις και ανεπαρκή κατανόηση.
Γι’ αυτό ίσως η πραγματική διαχωριστική γραμμή των κοινωνιών δεν είναι ανάμεσα στη δεξιά και την αριστερά, στους συντηρητικούς και τους προοδευτικούς, στους εθνικιστές και τους διεθνιστές.
Ίσως η ουσιαστικότερη διαχωριστική γραμμή να βρίσκεται ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς τρόπους σκέψης.
Από τη μια, η ανοιχτή σκέψη που αποδέχεται την αβεβαιότητα, αναζητά τη σύνθεση, εξετάζει τα δεδομένα, αναγνωρίζει τα λάθη της και διατηρεί την ταπεινότητα να αναθεωρεί.
Από την άλλη, η κλειστή σκέψη που αρκείται σε εύκολες απαντήσεις, κατασκευάζει εχθρούς, φοβάται την πολυπλοκότητα και αντιμετωπίζει κάθε διαφορετική οπτική σαν απειλή.
Ο πρώτος δρόμος οδηγεί στον πολιτισμό.
Ο δεύτερος, ανεξάρτητα από τις σημαίες και τα συνθήματα που τον συνοδεύουν, οδηγεί πάντοτε στον ίδιο προορισμό.
Στον χρυσαυγιτισμό του νου.
Και αυτός, δυστυχώς, φαίνεται να είναι πολύ πιο διαδεδομένος, πολύ πιο κοινωνικά αποδεκτός και πολύ πιο επικίνδυνος από όσο συνήθως είμαστε πρόθυμοι να παραδεχθούμε.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.
Why intelligent people can still become prisoners of narrow thinking