Η Δημοκρατία απέναντι στον Λαϊκισμό
Όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε πολιτική δύναμη και η απάντηση δεν μπορεί να είναι η περιφρόνηση των πολιτών.
Η υπεράσπιση της δημοκρατίας απαιτεί κατανόηση των αιτιών και όχι μόνο καταγγελία των συμπτωμάτων.
Με αφορμή το ιδιαίτερα ενδιαφέρον άρθρο του Kostas Karamarkos σχετικά με τη δημοσκοπική και εκλογική άνοδο του κόμματος One Nation στην Αυστραλία, αξίζει να εξετάσουμε όχι μόνο το ίδιο το αυστραλιανό φαινόμενο αλλά και τα ευρύτερα πολιτικά και κοινωνικά μηνύματα που αυτό εκπέμπει προς όλες τις σύγχρονες δημοκρατίες.
Οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις στην Αυστραλία προκάλεσαν έντονο προβληματισμό σε όσους παρακολουθούν τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα. Η σημαντική άνοδος του κόμματος One Nation της Pauline Hanson δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη εκλογικό γεγονός. Αντίθετα, φαίνεται να αποτυπώνει μια βαθύτερη μετατόπιση στην πολιτική συμπεριφορά σημαντικού μέρους της κοινωνίας.
Πολλοί σπεύδουν να εξηγήσουν το φαινόμενο αποκλειστικά μέσα από τον φακό του ρατσισμού, του εθνικισμού ή του πολιτικού εξτρεμισμού. Αυτές οι διαστάσεις ασφαλώς υπάρχουν και δεν πρέπει να υποτιμώνται. Ωστόσο, όταν ένα πολιτικό κόμμα προσελκύει την υποστήριξη ενός τόσο μεγάλου τμήματος του εκλογικού σώματος, η απλή καταγγελία δεν αρκεί. Ούτε μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματική πολιτική απάντηση.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και πολύ πιο απαιτητική.
Η άνοδος λαϊκιστικών και ακροδεξιών πολιτικών δυνάμεων δεν είναι αποκλειστικά αυστραλιανό φαινόμενο. Τη συναντούμε σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Από την Ευρώπη μέχρι τη Βόρεια Αμερική και από τη Λατινική Αμερική μέχρι την Ωκεανία, μεγάλα τμήματα των κοινωνιών εκφράζουν αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, στα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα και στις καθιερωμένες μορφές διακυβέρνησης.
Πίσω από αυτή τη μετατόπιση βρίσκονται πραγματικές ανησυχίες και πραγματικά προβλήματα. Η αύξηση του κόστους ζωής, η στεγαστική κρίση, η ανασφάλεια στην εργασία, οι κοινωνικές ανισότητες, η αίσθηση περιθωριοποίησης των περιφερειακών κοινοτήτων και η πεποίθηση ότι οι πολιτικές ελίτ έχουν απομακρυνθεί από την καθημερινότητα των πολιτών συνθέτουν ένα εκρηκτικό κοινωνικό μείγμα.
Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν ακούγονται, αναζητούν εναλλακτικές διεξόδους. Όταν θεωρούν ότι οι παραδοσιακοί πολιτικοί φορείς αδυνατούν να δώσουν λύσεις, στρέφονται σε εκείνους που υπόσχονται απλές και άμεσες απαντήσεις, ακόμη κι αν αυτές οι απαντήσεις δεν αντέχουν πάντοτε σε σοβαρό έλεγχο.
Αυτό ακριβώς είναι το πεδίο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ο σύγχρονος λαϊκισμός.
Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν αμφισβητεί μόνο τις κυβερνήσεις ή τα μεγάλα κόμματα. Αμφισβητεί τους ίδιους τους θεσμούς της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Επιτίθεται στα μέσα ενημέρωσης, στα πανεπιστήμια, στους διεθνείς οργανισμούς και σε κάθε μορφή συλλογικής λήψης αποφάσεων που υπερβαίνει τα στενά όρια του έθνους κράτους.
Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η αμφισβήτηση εμφανίζεται σε μια εποχή κατά την οποία τα σημαντικότερα προβλήματα της ανθρωπότητας είναι περισσότερο διεθνή από ποτέ. Η κλιματική αλλαγή, οι μεταναστευτικές πιέσεις, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, οι ενεργειακές προκλήσεις, οι πανδημίες και οι οικονομικές κρίσεις δεν γνωρίζουν σύνορα. Καμία χώρα δεν μπορεί να τα αντιμετωπίσει αποτελεσματικά απομονωμένη από τον υπόλοιπο κόσμο.
Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι οι ανησυχίες των πολιτών είναι αδικαιολόγητες. Το αντίθετο. Η δημοκρατία οφείλει να ακούει προσεκτικά τις κοινωνίες και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους. Η περιφρόνηση ή η ηθική απαξίωση όσων εκφράζουν δυσαρέσκεια δεν οδηγεί σε λύσεις. Συχνά οδηγεί στην περαιτέρω ενίσχυση των δυνάμεων που επιχειρεί να αντιμετωπίσει.
Γι’ αυτό και η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο επικοινωνιακή. Δεν μπορεί να περιορίζεται σε συνθήματα ή σε γενικόλογες εκκλήσεις για υπεράσπιση της δημοκρατίας.
Απαιτούνται συγκεκριμένες πολιτικές πρωτοβουλίες που να βελτιώνουν απτά την καθημερινότητα των πολιτών. Πολιτικές για αξιοπρεπή εργασία, προσιτή στέγη, ισχυρό κοινωνικό κράτος, ποιοτική εκπαίδευση και αποτελεσματικές δημόσιες υπηρεσίες. Πολιτικές που να αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη μεταξύ πολιτών και θεσμών.
Ταυτόχρονα, οι δημοκρατικές δυνάμεις οφείλουν να αναδεικνύουν με σαφήνεια τις αντιφάσεις, τις υπεραπλουστεύσεις και τους κινδύνους που συνοδεύουν τις λαϊκιστικές προσεγγίσεις. Η κριτική πρέπει να είναι τεκμηριωμένη, συγκεκριμένη και πειστική. Όχι αλαζονική ούτε απαξιωτική.
Η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν είναι υπόθεση μόνο των κυβερνήσεων ή των πολιτικών κομμάτων. Είναι υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας. Των συνδικάτων, των πανεπιστημίων, των κοινωνικών οργανώσεων, των μέσων ενημέρωσης, των τοπικών κοινοτήτων και κάθε ενεργού πολίτη που πιστεύει στις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Η περίπτωση της Αυστραλίας λειτουργεί ως μια χρήσιμη υπενθύμιση. Οι δημοκρατίες δεν αποδυναμώνονται συνήθως από μια ξαφνική ανατροπή. Αποδυναμώνονται σταδιακά όταν η εμπιστοσύνη των πολιτών φθείρεται, όταν οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και όταν οι δημοκρατικές δυνάμεις αδυνατούν να δώσουν πειστικές απαντήσεις στις πραγματικές αγωνίες των ανθρώπων.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο γιατί ενισχύεται το One Nation στην Αυστραλία.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι δημοκρατικές κοινωνίες θα κατορθώσουν να ανανεώσουν το κοινωνικό τους συμβόλαιο, να επανασυνδεθούν με τους πολίτες τους και να αποδείξουν στην πράξη ότι η δημοκρατία εξακολουθεί να αποτελεί το πιο αποτελεσματικό, δίκαιο και ανθρώπινο σύστημα διακυβέρνησης.
Το παρόν άρθρο αντλεί αφορμή και έμπνευση από το κείμενο του Kostas Karamarkos για τις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στην Αυστραλία How do we respond to the polling and electoral ascendancy of One Nation και επιχειρεί να αναδείξει ορισμένες από τις ευρύτερες δημοκρατικές, κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις του ζητήματος.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.