Η νομιμότητα διατηρεί την τάξη αλλά η ενσυναίσθηση διατηρεί την κοινωνία

Από τη Λάρνακα μέχρι τη διεθνή πολιτική το πραγματικό ερώτημα είναι πώς η δύναμη συναντά την ανθρωπιά.

• Ντίνος Τουμάζος

Μια δημοκρατία γίνεται πραγματικά ισχυρή όταν συνδυάζει κανόνες με κατανόηση και ευθύνη με ανθρωπιά.

A society endures not when law outweighs humanity, but when both stand in balance.

Τα πρόσφατα γεγονότα στη Λάρνακα προκάλεσαν εύλογες συζητήσεις γύρω από τη μετανάστευση, τη νομιμότητα και τις υποχρεώσεις του κράτους.

Πέρα όμως από το ίδιο το περιστατικό, γεννήθηκε ένας ευρύτερος προβληματισμός που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια της Κύπρου.

Πώς μπορεί μια δημοκρατική κοινωνία να εφαρμόζει τους νόμους της χωρίς να χάνει την ανθρώπινη διάστασή της;

Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε αυτονόητη. Ίσως όμως βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε δύο αξίες που συχνά παρουσιάζονται λανθασμένα ως αντίπαλες. Τη νομιμότητα και την ενσυναίσθηση.

Η νομιμότητα διατηρεί την τάξη. Η ενσυναίσθηση διατηρεί την κοινωνία. Και οι δύο είναι απαραίτητες για να παραμείνει μια δημοκρατία ανθρώπινη.

Η σκέψη αυτή δεν αφορά μόνο τη μετανάστευση. Αφορά σχεδόν κάθε μεγάλο ζήτημα που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα. Τους πολέμους, τις προσφυγικές ροές, τις κοινωνικές ανισότητες, την κλιματική κρίση, τις διεθνείς συγκρούσεις και τις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια αυξανόμενη τάση αντιμετώπισης σύνθετων προβλημάτων μέσα από το πρίσμα της ισχύος, της αποτροπής και της καταστολής. Πρόκειται ασφαλώς για εργαλεία που κάθε οργανωμένη πολιτεία χρειάζεται να διαθέτει. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς κανόνες, σύνορα, θεσμούς και νόμους.

Το ερώτημα όμως είναι αν αυτά αρκούν.

Διότι τα περισσότερα προβλήματα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε σήμερα δεν γεννιούνται στα σύνορα. Γεννιούνται πολύ πριν φθάσουν στα σύνορα.

Γεννιούνται στη φτώχεια, στις συγκρούσεις, στις αποτυχημένες πολιτικές, στις ανισότητες, στην έλλειψη ευκαιριών, στην περιβαλλοντική υποβάθμιση και στις διεθνείς ανισορροπίες που συσσωρεύονται επί δεκαετίες.

Συχνά συζητούμε για τα αποτελέσματα χωρίς να αφιερώνουμε τον ίδιο χρόνο στις αιτίες.

Η πρόληψη παραμένει η λιγότερο εντυπωσιακή αλλά ίσως η αποτελεσματικότερη μορφή πολιτικής.

Το ίδιο ισχύει και στις διεθνείς σχέσεις.

Οι κοινωνίες και τα κράτη διεκδικούν δικαιώματα. Και ορθώς πράττουν. Λιγότερο συχνά όμως συζητούμε για τις υποχρεώσεις που συνοδεύουν αυτά τα δικαιώματα.

Το ίδιο συμβαίνει και σε διεθνές επίπεδο. Τα κράτη υπερασπίζονται τα εθνικά τους συμφέροντα, όπως είναι φυσικό. Όμως η διεθνής σταθερότητα προϋποθέτει και ένα ελάχιστο επίπεδο συλλογικής ευθύνης.

Η συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στα Ηνωμένα Έθνη και σε άλλους πολυμερείς θεσμούς δεν προσφέρει μόνο δικαιώματα και δυνατότητες επιρροής. Δημιουργεί και υποχρεώσεις.

Υποχρεώσεις να συμβάλλουμε στην πρόληψη των κρίσεων και όχι μόνο στη διαχείριση των συνεπειών τους.

Υποχρεώσεις να αναζητούμε λύσεις που ενισχύουν το κοινό καλό και όχι μόνο το στενό εθνικό όφελος.

Υποχρεώσεις να βλέπουμε πίσω από τους αριθμούς τους ανθρώπους.

Η ενσυναίσθηση δεν είναι συναισθηματισμός. Ούτε αποτελεί υποκατάστατο της πολιτικής ή της στρατηγικής.

Αντιθέτως αποτελεί εργαλείο κατανόησης.

Μας βοηθά να αντιληφθούμε πώς οι αποφάσεις μας επηρεάζουν άλλους ανθρώπους, άλλες κοινωνίες και ενίοτε ολόκληρες περιοχές του πλανήτη.

Κατά μία έννοια λειτουργεί όπως τα συγκοινωνούντα δοχεία. Ρέει προς όλες τις κατευθύνσεις. Όταν ενισχύεται σε μία πλευρά, δημιουργεί προϋποθέσεις εμπιστοσύνης και συνεργασίας και στην άλλη. Όταν απουσιάζει, οι συνέπειες σπάνια περιορίζονται σε όσους την στερούνται.

Ο προβληματισμός αυτός δεν είναι νέος.

Ο Θουκυδίδης, περιγράφοντας τη σύγκρουση ισχύος και δικαιοσύνης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, κατέγραψε με μοναδική διορατικότητα τα διλήμματα της πολιτικής ισχύος. Συχνά επικαλούμαστε το έργο του για να δικαιολογήσουμε την επικράτηση του ισχυρού.

Ίσως όμως το βαθύτερο μήνυμα να είναι διαφορετικό.

Η επιλογή υπάρχει πάντοτε.

Ακόμη και υπό πίεση.

Ακόμη και μέσα σε δύσκολους συσχετισμούς.

Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν περιορισμοί. Το ερώτημα είναι αν οι αποφάσεις λαμβάνονται με αυτοσυγκράτηση ή με αλαζονεία, με διορατικότητα ή με βραχυπρόθεσμο υπολογισμό.

Για χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Η γεωγραφία, η ιστορία και η συμμετοχή μας σε ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς μάς προσφέρουν τη δυνατότητα να λειτουργούμε όχι μόνο ως παρατηρητές αλλά και ως δημιουργικοί συνεισφέροντες σε έναν πιο σταθερό και πιο ανθρώπινο διεθνή διάλογο.

Ίσως λοιπόν ο στόχος να μην είναι απλώς η προσαρμογή στους συσχετισμούς ισχύος της κάθε εποχής.

Ίσως ο στόχος να είναι η συμβολή μας στη διαμόρφωση ενός διεθνούς περιβάλλοντος όπου η δύναμη θα συνοδεύεται από κανόνες, η νομιμότητα από δικαιοσύνη και η πολιτική από ενσυναίσθηση.

Διότι τελικά οι κοινωνίες δεν κρίνονται μόνο από την ικανότητά τους να επιβάλλουν την τάξη.

Κρίνονται και από την ικανότητά τους να διατηρούν ζωντανό το αίσθημα του κοινού πεπρωμένου.

Το πέρασμα από το «εγώ» στο «εμείς» ίσως να μην αποτελεί απλώς ηθική επιλογή.

Ίσως να αποτελεί και τη σοφότερη μορφή συλλογικής αυτοσυντήρησης.

Οι κοινωνίες δεν γίνονται καλύτερες όταν επιλέγουν ανάμεσα στη δύναμη και την ανθρωπιά.

Γίνονται καλύτερες όταν μαθαίνουν να συνδυάζουν και τις δύο.

• Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.