Η Αξία του Κέντρου σε Καιρούς Πόλωσης
Η Πολιτική Οικολογία, η αποχή, η δημοκρατική συμμετοχή και η αναζήτηση ενός κοινού παρονομαστή μετά τις βουλευτικές εκλογές στην Κυπριακή Δημοκρατία.
Η δημοκρατία ισχυροποιείται όταν επενδύει σε όσα ενώνουν και όχι μόνο σε όσα χωρίζουν.
Οι πρόσφατες βουλευτικές εκλογές στην Κυπριακή Δημοκρατία ολοκληρώθηκαν και ήδη η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στους νικητές και τους ηττημένους, στα ποσοστά, στις έδρες και στις πολιτικές ανακατατάξεις.
Όπως συμβαίνει συνήθως, η πρώτη ανάγνωση των αποτελεσμάτων αφορά τους αριθμούς. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη ανάγνωση, ίσως εξίσου σημαντική, που αφορά την ίδια την ποιότητα της δημοκρατίας, τη συμμετοχή των πολιτών, την αντιπροσώπευση, τη λειτουργία των θεσμών και την ανάγκη αναζήτησης ενός ευρύτερου κοινού παρονομαστή σε μια κοινωνία που μεταβάλλεται διαρκώς.
Ένα από τα πλέον αξιοσημείωτα στοιχεία της εκλογικής αναμέτρησης ήταν και πάλι η αποχή.
Η αποχή δεν αποτελεί απλώς στατιστικό δεδομένο. Αποτελεί πολιτικό και κοινωνικό μήνυμα. Εκφράζει διαφορετικές πραγματικότητες. Για ορισμένους αποτελεί ένδειξη απογοήτευσης. Για άλλους αδιαφορίας. Για άλλους δυσπιστίας προς το πολιτικό σύστημα. Και για κάποιους μια συνειδητή επιλογή αποστασιοποίησης από τις υφιστάμενες πολιτικές εκφράσεις.
Σε κάθε περίπτωση, η αποχή υπενθυμίζει ότι ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας δεν αισθάνεται ότι εκπροσωπείται επαρκώς ή ότι η συμμετοχή του μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τις εξελίξεις.
Η διαπίστωση αυτή οδηγεί αναπόφευκτα σε ένα ευρύτερο δημοκρατικό ερώτημα.
Πόσο αντιπροσωπευτικό είναι ένα πολιτικό σύστημα όταν ένα σημαντικό ποσοστό των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων επιλέγει να μη συμμετέχει στην εκλογική διαδικασία;
Χωρίς να αμφισβητείται η νομιμότητα των εκλογικών αποτελεσμάτων, αξίζει να σημειωθεί ότι τα ποσοστά που δημοσιοποιούνται μετά από κάθε εκλογική αναμέτρηση υπολογίζονται επί των εγκύρων ψήφων και όχι επί του συνόλου των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων.
Έτσι, πέραν όσων εκπροσωπούνται κοινοβουλευτικά, παραμένει ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας που είτε επέλεξε να απέχει είτε δεν είδε τις πολιτικές επιλογές του να εκπροσωπούνται στη νέα Βουλή.
Το γεγονός αυτό δεν δημιουργεί ζήτημα δημοκρατικής νομιμοποίησης. Αναδεικνύει όμως ένα ζήτημα δημοκρατικής συμμετοχής, πολιτικής εμπιστοσύνης και ουσιαστικής αντιπροσώπευσης που αξίζει να απασχολήσει σοβαρά το πολιτικό σύστημα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αρκετές δημοκρατίες έχουν κατά καιρούς ανοίξει τη συζήτηση για την υποχρεωτική συμμετοχή στις εκλογές. Χώρες όπως η Αυστραλία και το Βέλγιο ακολούθησαν διαφορετικές προσεγγίσεις επιδιώκοντας υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής.
Άλλοι θεωρούν ότι η ψήφος αποτελεί όχι μόνο δικαίωμα αλλά και υποχρέωση απέναντι στην κοινωνία. Άλλοι υποστηρίζουν ότι η δημοκρατία περιλαμβάνει και το δικαίωμα της μη συμμετοχής.
Δεν είναι σκοπός του παρόντος άρθρου να επιλέξει μεταξύ των δύο προσεγγίσεων.
Ίσως όμως αξίζει να αναρωτηθούμε κατά πόσο η μεγαλύτερη πρόκληση για μια δημοκρατία είναι να υποχρεώσει τους πολίτες να ψηφίζουν ή να τους πείσει ότι αξίζει να συμμετέχουν.
Διότι η συμμετοχή που πηγάζει από εμπιστοσύνη είναι πάντοτε ισχυρότερη από τη συμμετοχή που επιβάλλεται.
Η δημοκρατία δεν εξαντλείται την ημέρα των εκλογών. Ζει και αναπνέει καθημερινά μέσα από τη συμμετοχή, τον διάλογο, την κοινωνική δράση και την ενεργό πολιτειότητα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον επανέρχεται ένα παλαιό αλλά διαχρονικό ερώτημα.
Υπάρχει ακόμη χώρος για ένα ουσιαστικό δημοκρατικό Κέντρο;
Ο Αριστοτέλης, ο Alexis de Tocqueville, ο Karl Popper, ο Isaiah Berlin, ο Edmund Burke, ο John Stuart Mill και ο Jürgen Habermas, παρά τις επιμέρους διαφορές τους, συγκλίνουν σε μια κοινή διαπίστωση. Οι δημοκρατίες χρειάζονται ισορροπίες, συμμετοχή, διάλογο, ανεκτικότητα και θεσμούς που να αποτρέπουν τόσο τις ακρότητες όσο και τις ιδεολογικές μονοκαλλιέργειες.
Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα του δημοκρατικού Κέντρου.
Όχι η απουσία θέσεων. Όχι οι ίσες αποστάσεις. Όχι η πολιτική ακινησία.
Αλλά η αναζήτηση συνθέσεων εκεί όπου άλλοι βλέπουν μόνο συγκρούσεις. Η αναζήτηση λύσεων εκεί όπου άλλοι αναζητούν αντιπάλους.
Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και η Πολιτική Οικολογία.
Η Πολιτική Οικολογία δεν περιορίζεται στην προστασία του περιβάλλοντος. Αποτελεί μια ευρύτερη πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία που συνδέει τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την κοινωνική δικαιοσύνη, τη βιώσιμη ανάπτυξη, τη συμμετοχική διακυβέρνηση και την περιβαλλοντική ευθύνη σε ένα ενιαίο αξιακό πλαίσιο.
Ταυτόχρονα επιχειρεί να υπερβεί τις ιδεολογικές αγκυλώσεις που συχνά δυσκολεύουν την αναζήτηση λύσεων στα πραγματικά προβλήματα των πολιτών.
Η σύγχρονη κοινωνία απαιτεί λιγότερο δογματισμό και περισσότερη σύνθεση. Λιγότερη περιχαράκωση και περισσότερη συνεργασία.
Απαιτεί επίσης σεβασμό προς όλες τις δημοκρατικές φωνές.
Οι πολίτες που επέλεξαν να απέχουν δεν αποτελούν πολιτική ιδιοκτησία κανενός. Ούτε οι ψήφοι όσων στήριξαν πολιτικές δυνάμεις που δεν εξασφάλισαν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση μπορούν να θεωρούνται διαθέσιμο πολιτικό απόθεμα προς εκμετάλλευση.
Οι ανησυχίες, οι ιδέες και οι προβληματισμοί τους παραμένουν μέρος του δημόσιου διαλόγου και της δημοκρατικής διαδικασίας.
Το ίδιο ισχύει και για πρόσωπα, κινήσεις και πολιτικές δυνάμεις που δεν πέτυχαν την εκλογή τους. Η συμβολή τους στη δημόσια ζωή δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με εκλογικούς όρους.
Η δημοκρατία δεν λειτουργεί μόνο μέσα από τα κοινοβούλια. Λειτουργεί και μέσα από την κοινωνία των πολιτών, τις συλλογικές πρωτοβουλίες, τα κινήματα, τις ιδέες και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών.
Γι’ αυτό και η λογική της απορρόφησης, της αφομοίωσης ή της εργαλειοποίησης πολιτικών χώρων δεν συνιστά πάντοτε υγιή δημοκρατική προσέγγιση.
Η συνεργασία είναι συχνά πιο δημιουργική από την απορρόφηση. Η σύνθεση πιο παραγωγική από την ομογενοποίηση. Ο αμοιβαίος σεβασμός πιο πολύτιμος από την πολιτική κυριαρχία.
Υπάρχει όμως και μια ακόμη παράμετρος που ίσως αξίζει ιδιαίτερης προσοχής.
Καμία κοινωνία δεν μπορεί να οικοδομήσει το μέλλον της εστιάζοντας αποκλειστικά σε όσα τη χωρίζουν.
Η δημοκρατία προϋποθέτει πλουραλισμό, διαφωνία και πολυφωνία. Ταυτόχρονα όμως απαιτεί και έναν κοινό παρονομαστή.
Απαιτεί κοινή προσήλωση στη δημοκρατία, στο κράτος δικαίου, στα ανθρώπινα δικαιώματα, στις θεμελιώδεις ελευθερίες, στην κοινωνική συνοχή, στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην υπεράσπιση της Κυπριακής Δημοκρατίας ως του κοινού δημοκρατικού πλαισίου όλων των πολιτών της.
Η αναζήτηση συγκλίσεων δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αποτελεί ένδειξη πολιτικής ωριμότητας.
Η εποχή μας δεν έχει ανάγκη από περισσότερα χαρακώματα.
Έχει ανάγκη από περισσότερες γέφυρες.
Δεν έχει ανάγκη από περισσότερους αφορισμούς.
Έχει ανάγκη από περισσότερη κατανόηση.
Δεν έχει ανάγκη από περισσότερες βεβαιότητες.
Έχει ανάγκη από περισσότερη δημοκρατία.
Η δημοκρατία δεν δοκιμάζεται μόνο από τις διαφορές που μας χωρίζουν. Δοκιμάζεται κυρίως από την ικανότητα μας να αναγνωρίζουμε όσα μας ενώνουν.
Τα άκρα αντλούν δύναμη από τους φόβους μας. Η δημοκρατία αντλεί δύναμη από τον κοινό μας παρονομαστή.
Η πραγματική πρόκληση δεν είναι η επικράτηση της μίας πολιτικής άποψης επί της άλλης. Δεν είναι η απορρόφηση του ενός χώρου από τον άλλο. Δεν είναι η αριθμητική υπεροχή ή η προσωρινή εκλογική κυριαρχία.
Η πραγματική πρόκληση είναι η διατήρηση ενός ανοικτού δημοκρατικού χώρου μέσα στον οποίο διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές ιδέες και διαφορετικές πολιτικές προσεγγίσεις μπορούν να συνυπάρχουν, να συνομιλούν και να συνεργάζονται χωρίς να χάνουν την αυτονομία και την ταυτότητα τους.
Το μέλλον δεν οικοδομείται από την επικράτηση της μίας πλευράς πάνω στην άλλη.
Οικοδομείται από την ικανότητα διαφορετικών ανθρώπων να συναντώνται σε κοινές αρχές και κοινούς στόχους.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα των πρόσφατων εκλογών.
Ότι η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην καταμέτρηση των ψήφων ούτε περιορίζεται στην κατανομή των εδρών.
Η δημοκρατία είναι μια διαρκής διαδικασία συμμετοχής, διαλόγου, συνύπαρξης και συλλογικής ευθύνης.
Και η πραγματική δύναμη της δεν βρίσκεται στην ικανότητα της να διαχειρίζεται τις διαφορές της κοινωνίας.
Βρίσκεται στην ικανότητα της να ανακαλύπτει διαρκώς όσα ενώνουν τους πολίτες της και να οικοδομεί πάνω σε αυτά ένα κοινό μέλλον ελευθερίας, δικαιοσύνης, δημοκρατίας και ελπίδας.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.