Τα μέσα που καθρεφτίζουν την εξουσία και τη διαμορφώνουν
Από την κατασκευή ηγετών μέχρι τη διαχείριση της αλήθειας σε έναν κόσμο που θυμίζει όλο και περισσότερο δυστοπία
Η πληροφορία εργαλείο.
Η πραγματικότητα κατασκευή.
Το άρθρο του Nicholas Karides με τίτλο The US Media’s Illicit Affair With Trump επαναφέρει μια uncomfortable αλήθεια στο προσκήνιο, ότι τα μέσα ενημέρωσης δεν παρακολουθούν απλώς την εξουσία, αλλά συχνά συμβάλλουν καθοριστικά στη δημιουργία της.
Η περίπτωση του Donald Trump δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά ίσως την πιο χαρακτηριστική εκδοχή ενός φαινομένου όπου η προβολή μετατρέπεται σε πολιτική ισχύ.
Η ανάδειξη του δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα κοινωνικών δικτύων, αλλά και προϊόν μιας μακρόχρονης σχέσης με τα παραδοσιακά μέσα που τον κανονικοποίησαν και τον μετέτρεψαν από τηλεοπτική φιγούρα σε πολιτικό πρωταγωνιστή. Η λογική της τηλεθέασης και της εμπορικότητας υπερίσχυσε της δημοσιογραφικής ευθύνης δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου το θέαμα αντικατέστησε την ουσία.
Ταυτόχρονα, η σχέση αυτή δεν περιορίστηκε στην προβολή, αλλά επεκτάθηκε και στη διαχείριση της πληροφορίας. Πρακτικές που επιτρέπουν την αποσιώπηση κρίσιμων στοιχείων ή την επιλεκτική ανάδειξη γεγονότων, ενισχύουν την καχυποψία απέναντι στο ίδιο το σύστημα ενημέρωσης. Ο ρόλος ισχυρών παραγόντων όπως ο Rupert Murdoch και η επιρροή που ασκείται σε μεγάλα δίκτυα, επιβεβαιώνουν ότι η ενημέρωση δεν λειτουργεί σε κενό, αλλά μέσα σε ένα πλέγμα ισχύος και συμφερόντων.
Η εικόνα αυτή παραπέμπει όλο και περισσότερο στο δυστοπικό σύμπαν του 1984 του George Orwell όπου η αλήθεια δεν καταγράφεται, αλλά διαμορφώνεται. Η επανάληψη, η αποσιώπηση και η επιλεκτική προβολή, δημιουργούν μια πραγματικότητα που υπηρετεί σκοπιμότητες και όχι την αντικειμενικότητα. Στη σημερινή εποχή η διαδικασία αυτή δεν επιβάλλεται μονοδιάστατα. Aναδύεται μέσα από τη σύμπραξη αγοράς, μέσων και πολιτικής εξουσίας.
Ωστόσο, η ευθύνη δεν περιορίζεται στους ιδιοκτήτες των μέσων ή στους πολιτικούς. Οι θεσμοί οφείλουν να διασφαλίζουν τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την πολυφωνία, χωρίς να διολισθαίνουν σε πρακτικές ελέγχου που υπονομεύουν την ελευθεροτυπία. Η ισορροπία αυτή είναι λεπτή αλλά απαραίτητη, γιατί η υπερρύθμιση μπορεί να οδηγήσει σε φίμωση, ενώ η απουσία κανόνων σε στρέβλωση της ενημέρωσης.
Ταυτόχρονα, ο κάθε πολίτης φέρει μερίδιο ευθύνης. Η άκριτη κατανάλωση πληροφορίας η προσκόλληση σε εύκολες αφηγήσεις και η απουσία κριτικής σκέψης, ενισχύουν το πρόβλημα. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη, η ικανότητα διάκρισης γίνεται καθοριστική για τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Η αντιμετώπιση της κατάστασης δεν μπορεί να βασιστεί σε περιορισμούς, αλλά σε ενίσχυση. Ενίσχυση της παιδείας των πολιτών, της ανεξαρτησίας της δημοσιογραφίας και της διαφάνειας των θεσμών. Η πρόσβαση σε πλουραλιστικές πηγές, η καλλιέργεια κριτικής σκέψης και η λογοδοσία των μέσων, αποτελούν δρόμους που δεν συγκρούονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά τα ενισχύουν.
Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο από την εξουσία, αλλά και από τη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.
Όταν η ενημέρωση παύει να υπηρετεί την αλήθεια, τότε η κοινωνία χάνει το κοινό της έδαφος.
Και χωρίς κοινή βάση κατανόησης καμία ελευθερία δεν μπορεί να λειτουργήσει ουσιαστικά.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.