Η Κυπριακή Δημοκρατία ανάμεσα στην ευρωπαϊκή της ιδιότητα και στη δυτική γεωπολιτική πίεση
Ασφάλεια, θεσμικές υποχρεώσεις και ο κίνδυνος στρατηγικής υπερέκθεσης.
Η σοφία ίσως δεν βρίσκεται στην εμπλοκή με όλους αλλά στην επιρροή εκεί όπου υπάρχει θεσμικό δικαίωμα και λόγος.
Between Alliances and Interests
Η Κύπρος δεν είναι απλώς ένα νησί στην άκρη της Ευρώπης.
Είναι ένα σημείο όπου τέμνονται στρατηγικές επιδιώξεις, ενεργειακά συμφέροντα και ανταγωνισμοί ισχύος που υπερβαίνουν κατά πολύ το μέγεθος και τις δυνατότητές της.
Σε αυτή τη συγκυρία, η αυξανόμενη παρουσία δυτικών δυνάμεων στο νησί δεν μπορεί να ιδωθεί μονοδιάστατα ούτε ως καθαρή ασπίδα προστασίας ούτε ως απλή συγκυριακή συνεργασία.
Η λεγόμενη Δύση δεν αποτελεί ενιαίο σώμα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες συμπορεύονται συχνά, αλλά δεν ταυτίζονται. Η Ευρώπη λειτουργεί μέσα από θεσμούς, διαβουλεύσεις και αμοιβαίες δεσμεύσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν την ικανότητα ταχύτερης και πιο αποφασιστικής στρατιωτικής δράσης, με ευρύτερη γεωπολιτική στόχευση. Αυτή η διαφορά δεν είναι θεωρητική. Έχει άμεσες συνέπειες για χώρες όπως η Κυπριακή Δημοκρατία, που καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε συμμαχίες και σε πραγματικά συμφέροντα.
Εδώ εντοπίζεται ίσως και η ουσία της στρατηγικής επιλογής που έχει μπροστά της η Κυπριακή Δημοκρατία. Η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι απλώς μια πολιτική ταυτότητα. Είναι ένα θεσμικό εργαλείο επιρροής. Εκεί όπου η Κύπρος έχει λόγο, ψήφο και νομική υπόσταση, μπορεί και οφείλει να επηρεάζει αποφάσεις. Η άκριτη ταύτιση με ευρύτερες δυτικές στρατηγικές, στις οποίες δεν διαθέτει αντίστοιχο βάρος, ενέχει τον κίνδυνο να τη μετατρέψει από δρώντα σε χώρο διευκόλυνσης.
Την ίδια στιγμή, η ευρύτερη περιοχή δείχνει να εισέρχεται σε μια φάση αυξημένης έντασης. Η παρουσία ευρωπαϊκών δυνάμεων, η ενεργοποίηση στρατιωτικών υποδομών και η κινητικότητα γύρω από τις βρετανικές βάσεις δημιουργούν την εικόνα μιας σταδιακής εμπλοκής που ξεπερνά τα στενά όρια της άμυνας. Είτε πρόκειται για επιχειρήσεις ασφάλειας είτε για αποτροπή, το αποτέλεσμα είναι ότι η Κύπρος εντάσσεται ολοένα και περισσότερο σε μια ζώνη ενεργών γεωπολιτικών διεργασιών.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία δεν φαίνεται διατεθειμένη να λειτουργήσει ως δύναμη συμμόρφωσης. Αντιθέτως, αξιοποιεί τις συγκυρίες για να ενισχύσει τη θέση της. Διατηρεί ανοικτά τα μέτωπα στην κυπριακή ΑΟΖ, ενισχύει τη στρατιωτική της παρουσία στα κατεχόμενα και επιχειρεί να καταστεί αναγκαίος παίκτης για όλους, χωρίς να δεσμεύεται πλήρως από κανένα πλαίσιο. Πρόκειται για μια στρατηγική που συνδυάζει πίεση και ευελιξία, και η οποία δύσκολα θα αλλάξει στο άμεσο μέλλον.
Η Ελλάδα, από την πλευρά της, κινείται πιο προσεκτικά. Η συμμετοχή της σε αποστολές ασφαλείας εντάσσεται κυρίως σε ευρωπαϊκά πλαίσια και παρουσιάζεται ως αμυντική. Ωστόσο, ακόμη και μια περιορισμένη εμπλοκή εντάσσει τη χώρα σε έναν ευρύτερο μηχανισμό δυτικής παρουσίας στην περιοχή. Αυτό δημιουργεί μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη συμμαχική συνέπεια και στην αποφυγή άμεσης εμπλοκής σε συγκρούσεις μεγαλύτερης κλίμακας.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο τι κάνουν οι σύμμαχοι, αλλά πώς αντιδρούν οι υπόλοιποι. Σε κάθε γεωπολιτική αντιπαράθεση, οι ηττημένοι σπάνια εξαφανίζονται. Συχνά επιστρέφουν με άλλες μορφές. Ασύμμετρες απειλές, τρομοκρατία, περιφερειακές εντάσεις και εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών, αποτελούν γνωστά μοτίβα αντίδρασης. Σε μια περιοχή όπως η Ανατολική Μεσόγειος, οι επιπτώσεις αυτές δεν είναι θεωρητικές. Είναι άμεσες και απτές.
Η Κύπρος βρίσκεται ήδη σε μια από τις βασικές διαδρομές μεταναστευτικών πιέσεων. Κάθε νέα εστία αστάθειας μπορεί να ενισχύσει αυτές τις ροές, επιβαρύνοντας όχι μόνο τις υποδομές αλλά και την κοινωνική συνοχή. Παράλληλα, η αυξημένη στρατιωτική σημασία του νησιού ενδέχεται να το καταστήσει στόχο σε περιόδους κλιμάκωσης, είτε άμεσα είτε έμμεσα.
Σε αυτό το σημείο αναδύεται και μια ακόμη κρίσιμη παράμετρος που συχνά υποτιμάται. Η ρητορική από μόνη της δεν αρκεί. Όταν οι διακηρύξεις περί άμυνας, σταθερότητας και νομιμότητας δεν συνοδεύονται από αντίστοιχες πράξεις και συνεπή στάση, τότε δημιουργείται ένα κενό αξιοπιστίας. Και αυτό το κενό, σε ένα περιβάλλον έντασης, δεν παραμένει ουδέτερο. Ενδέχεται να λειτουργήσει μελλοντικά ως μπούμερανγκ, εκθέτοντας όχι μόνο τη στρατηγική αλλά και την ίδια την ασφάλεια εκείνων που το δημιούργησαν.
Μέσα σε αυτή την πολυπλοκότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η απομόνωση ούτε η άκριτη πρόσδεση. Η Κύπρος οφείλει να κινηθεί με επίγνωση των ορίων και των δυνατοτήτων της. Να επενδύσει εκεί όπου έχει θεσμική ισχύ, δηλαδή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και να διατηρήσει προσεκτική στάση απέναντι σε στρατηγικές που την υπερβαίνουν.
Η γεωγραφία δεν αλλάζει.
Η πολιτική όμως παραμένει επιλογή. Και σε περιόδους αβεβαιότητας, η σωστή επιλογή δεν είναι πάντα η πιο εύκολη, αλλά είναι εκείνη που διασφαλίζει ότι ένα κράτος παραμένει υποκείμενο των εξελίξεων και όχι απλώς το πεδίο τους.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.