Ο φόβος στον δρόμο και η σιωπή της κοινωνίας
Πώς η απειλή της βίας απομακρύνει τους πολίτες από τη διαμαρτυρία.
Όταν η ζωή κινδυνεύει η φωνή σωπαίνει.
Το άρθρο με τίτλο «Κανείς πια δεν διαδηλώνει κινδυνεύει να τον εκτελέσουν εν ψυχρώ», που δημοσιεύθηκε στο LiFO και εντάσσεται στον δημόσιο διάλογο στον οποίο συμμετέχει και ο Θοδωρής Αντωνόπουλος, αναδεικνύει μια βαθιά μεταβολή στη σχέση των πολιτών με τον δημόσιο χώρο.
Η συμμετοχή σε διαδηλώσεις δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως αυτονόητη δημοκρατική πράξη αλλά ως ενέργεια που μπορεί να συνοδεύεται από σοβαρό προσωπικό κίνδυνο.
Στο πλαίσιο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η σκέψη του Σαχράμ Χοσραβί, ο οποίος έχει αναλύσει εκτενώς το πώς ο φόβος, ο έλεγχος και η ανασφάλεια διαμορφώνουν τις σύγχρονες κοινωνίες. Ο Χοσραβί επισημαίνει ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι ουδέτερος αλλά πεδίο όπου ασκούνται εξουσίες και επιβάλλονται όρια. Μέσα από τις μελέτες του, αναδεικνύει ότι οι άνθρωποι δεν περιορίζονται μόνο από νόμους αλλά και από τις αόρατες συνθήκες που δημιουργούν αίσθημα απειλής.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η απομάκρυνση των πολιτών από τις διαδηλώσεις δεν είναι τυχαία αλλά αποτέλεσμα μιας διαδικασίας όπου ο φόβος εσωτερικεύεται. Οι πολίτες μαθαίνουν να αυτοπεριορίζονται, να αποφεύγουν τη δημόσια έκθεση και να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους σε ένα περιβάλλον όπου η βία αποτελεί πιθανότητα. Αυτός ο μηχανισμός είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός, καθώς δεν απαιτεί άμεση καταστολή αλλά λειτουργεί μέσα από την ψυχολογία της καθημερινότητας.
Το άρθρο αναδεικνύει ότι η διαπίστωση πως κανείς δεν διαδηλώνει δεν αντανακλά απουσία προβλημάτων αλλά παρουσία φόβου. Η δημόσια σφαίρα μετατρέπεται από χώρο συλλογικής διεκδίκησης σε χώρο όπου η παρουσία ενδέχεται να έχει συνέπειες. Η πιθανότητα τραυματισμού ή ακόμη και θανάτου δεν αποτελεί πλέον ακραίο σενάριο αλλά στοιχείο που λαμβάνεται υπόψη από τους πολίτες.
Η σκέψη του Σαχράμ Χοσραβί βοηθά να κατανοηθεί ότι αυτή η κατάσταση δεν είναι απλώς συγκυριακή αλλά συνδέεται με ευρύτερες δομές εξουσίας και ελέγχου. Όπως έχει επισημάνει, όταν ο φόβος γίνεται μέρος της καθημερινής εμπειρίας, τότε η ελευθερία περιορίζεται χωρίς να χρειάζεται ρητή απαγόρευση. Οι άνθρωποι αποσύρονται από μόνοι τους, μετατρέποντας τον δημόσιο χώρο σε λιγότερο ζωντανό και λιγότερο δημοκρατικό.
Παράλληλα, το άρθρο επισημαίνει ότι τα κοινωνικά αιτήματα παραμένουν υπαρκτά και πιεστικά. Η απουσία μαζικής διαμαρτυρίας δεν σημαίνει ότι έχει επέλθει κοινωνική ισορροπία αλλά ότι οι πολίτες δυσκολεύονται να εκφραστούν. Η σιωπή αυτή είναι αποτέλεσμα συνθηκών και όχι επιλογής, γεγονός που καθιστά την κατάσταση ακόμη πιο ανησυχητική.
Η δημοκρατία, όπως υπογραμμίζεται, δεν απειλείται μόνο από θεσμικούς περιορισμούς αλλά και από την αδυναμία των πολιτών να ασκήσουν τα δικαιώματά τους στην πράξη. Όταν η συμμετοχή γίνεται επικίνδυνη, η ελευθερία μετατρέπεται σε θεωρητική έννοια. Σε αυτό το σημείο, η ανάλυση του Χοσραβί καθίσταται καθοριστική, καθώς δείχνει ότι η εξουσία μπορεί να λειτουργεί μέσα από τον φόβο και όχι μόνο μέσα από την επιβολή.
Τελικά, το άρθρο καταλήγει σε έναν έντονο προβληματισμό για το μέλλον της συλλογικής δράσης. Αν η παρουσία στον δρόμο συνεχίσει να συνδέεται με τον κίνδυνο, τότε η κοινωνική συμμετοχή θα υποχωρεί σταδιακά.
Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά μόνο τη συμπεριφορά των πολιτών αλλά τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατικής ζωής, που προϋποθέτει ενεργή, ελεύθερη και ασφαλή συμμετοχή στον δημόσιο χώρο.
- Η Ιωάννα Ορφανού είναι συνεργάτιδα της Agora Dialogue, η οποία στοχάζεται τον δημόσιο βίο, τη βιωσιμότητα και την έννοια της καλής κοινωνίας.