Το Σχέδιο Ερίμ και η Στρατηγική της Διχοτόμησης της Κύπρου
Από τις απόρρητες εκθέσεις του 1956 μέχρι τη σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα της Ανατολικής Μεσογείου.
Η ιστορία του Κυπριακού δεν είναι μόνο μια ακολουθία γεγονότων.
Είναι και η υλοποίηση στρατηγικών σχεδίων που διαμορφώθηκαν δεκαετίες πριν.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου ένα στρατηγικό κείμενο αποκαλύπτει περισσότερα από δεκαετίες γεγονότων. Οι απόρρητες εκθέσεις του Νιχάτ Ερίμ το 1956 αποτελούν ένα τέτοιο παράδειγμα. Μέσα από αυτές αποτυπώνεται με σαφήνεια η στρατηγική σκέψη της Τουρκίας για την Κύπρο. Μια στρατηγική που επηρέασε βαθιά την πορεία του Κυπριακού και εξακολουθεί να επηρεάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο μέχρι σήμερα.
Οι Απόρρητες Εκθέσεις του 1956
Η ιστορία του Κυπριακού συχνά παρουσιάζεται ως μια αλληλουχία πολιτικών κρίσεων συγκρούσεων και διεθνών παρεμβάσεων. Ωστόσο πίσω από τα γεγονότα που σημάδεψαν το νησί υπήρχαν στρατηγικά σχέδια που διαμορφώθηκαν πολύ πριν αυτά εκδηλωθούν. Ένα από τα σημαντικότερα τέτοια κείμενα είναι οι απόρρητες εκθέσεις του Τούρκου πολιτικού και μετέπειτα πρωθυπουργού της Τουρκίας Νιχάτ Ερίμ που συντάχθηκαν το 1956.
Οι εκθέσεις αυτές δημιουργήθηκαν σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών εξελίξεων. Η Βρετανική αποικιοκρατία στην Κύπρο δεχόταν ισχυρές πιέσεις ενώ ο αγώνας της ΕΟΚΑ για αυτοδιάθεση είχε ήδη φέρει το Κυπριακό στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτικής.
Η τουρκική κυβέρνηση αντιλαμβανόμενη ότι οι εξελίξεις μπορούσαν να μεταβάλουν ριζικά το καθεστώς της Κύπρου, ανέθεσε στον Ερίμ να διαμορφώσει μια συνολική στρατηγική για την πολιτική της Άγκυρας απέναντι στο Κυπριακό ζήτημα.
Οι δύο εκθέσεις που παρέδωσε τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1956 δεν αποτελούσαν απλώς μια ανάλυση της κατάστασης. Αποτελούσαν ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο για το μέλλον της Κύπρου.
Το Δόγμα του Ταξίμ
Στον πυρήνα της στρατηγικής του Ερίμ βρισκόταν μια βασική αντίληψη. Η Τουρκία όφειλε να αποτρέψει πάση θυσία την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
Για τον Ερίμ η Κύπρος αποτελούσε ζωτικό γεωστρατηγικό χώρο για την ασφάλεια της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Το νησί λειτουργούσε ως φυσικό γεωπολιτικό προγεφύρωμα που μπορούσε να επηρεάσει την ισορροπία ισχύος στην περιοχή.
Παρά το γεγονός ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού της Κύπρου ήταν ελληνική, ο Ερίμ υποστήριζε ότι η Τουρκία δεν μπορούσε να επιτρέψει να περάσει το νησί υπό πλήρη ελληνικό έλεγχο.
Η λύση που πρότεινε ήταν η διχοτόμηση της Κύπρου. Η πολιτική αυτή έμεινε γνωστή ως δόγμα του Ταξίμ.
Η στρατηγική αυτή περιλάμβανε γεωγραφικό διαχωρισμό του νησιού, δημιουργία ξεχωριστών διοικητικών περιοχών, πληθυσμιακές μετακινήσεις και διασφάλιση μιας μόνιμης τουρκικής παρουσίας στην Κύπρο.
Από τη Θεωρία στην Πραγματικότητα
Με την πάροδο των δεκαετιών αρκετοί ιστορικοί και πολιτικοί αναλυτές παρατήρησαν ότι πολλές από τις ιδέες που περιγράφονταν στις εκθέσεις Ερίμ εμφανίστηκαν αργότερα στην πράξη σε διαφορετικές φάσεις του Κυπριακού.
Οι διακοινοτικές συγκρούσεις της δεκαετίας του 1960, η τουρκική στρατιωτική επέμβαση του 1974 και η μετέπειτα διαίρεση της Κύπρου, δημιούργησαν μια πραγματικότητα που σε μεγάλο βαθμό αντανακλά τη στρατηγική λογική που είχε ήδη διατυπωθεί στις εκθέσεις του 1956.
Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης συχνά αναφέρεται και το ζήτημα του εποικισμού των κατεχομένων περιοχών μετά το 1974. Η μεταφορά πληθυσμών από την Τουρκία προς το βόρειο τμήμα της Κύπρου, θεωρείται από πολλούς ερευνητές ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής εδραίωσης της τουρκικής παρουσίας στο νησί.
Η Συμβολή του Νεοκλή Σαρρή
Η κατανόηση της τουρκικής στρατηγικής στο Κυπριακό συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με το έργο του σημαντικού μελετητή Νεοκλή Σαρρή.
Ο Σαρρής μελέτησε σε βάθος την τουρκική πολιτική σκέψη και ανέλυσε τον τρόπο με τον οποίο η Άγκυρα αντιλαμβανόταν τη γεωπολιτική σημασία της Κύπρου.
Η γνώση της τουρκικής γλώσσας και της ιστορίας της Οθωμανικής και σύγχρονης Τουρκίας, του επέτρεψε να αναδείξει σημαντικές πτυχές της στρατηγικής αυτής που συχνά παρέμεναν άγνωστες στον δημόσιο διάλογο.
Κριτική Ματιά από Τουρκόφωνους Αναλυτές
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η ανάλυση των εκθέσεων Ερίμ δεν περιορίζεται μόνο σε ελληνόφωνους ερευνητές.
Δύο Τουρκόφωνοι αναλυτές, ο Οζ Καραχάν και ο Αζίζ Σαχ, προσεγγίζουν την έκθεση Ερίμ μέσα από το έργο και την ιστορική ανάλυση του επίσης Τουρκόφωνου μελετητή Νεοκλή Σαρρή.
- Ο Οζ Καραχάν, Τουρκοκύπριος οικονομολόγος, πολιτικός αναλυτής και ιδρυτικό μέλος του Παγκύπριου Κινήματος Ελευθερίας, παρουσιάζει το θέμα «The Nihat Erim Plan and the Strategy Behind the Cyprus Divide» στο βίντεο ΕΔΩ
- Ο Αζίζ Σαχ, Τουρκοκύπριος κοινωνιολόγος και δημοσιογράφος, και ιδρυτικό μέλος του Παγκύπριου Κινήματος Ελευθερίας, παρουσιάζει το θέμα «The Νihat Erim Plan and the Long Strategy over Cyprus» στο βίντεο ΕΔΩ
Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει ότι η μελέτη του Κυπριακού μπορεί να αποτελέσει κοινό πεδίο ιστορικής έρευνας και διαλόγου, πέρα από γλωσσικές ή εθνικές διαχωριστικές γραμμές.
Η Σημερινή Γεωπολιτική Διάσταση
Σχεδόν 7 δεκαετίες μετά τη συγγραφή των εκθέσεων Ερίμ, η Κύπρος εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ανακάλυψη ενεργειακών πόρων, οι νέες περιφερειακές συνεργασίες και οι μεταβαλλόμενες ισορροπίες ισχύος, καθιστούν το Κυπριακό πιο σύνθετο από ποτέ.
Σε αυτό το πλαίσιο η μελέτη των εκθέσεων Ερίμ δεν αποτελεί μόνο ιστορική αναδρομή. Αποτελεί εργαλείο κατανόησης της στρατηγικής σκέψης που εξακολουθεί να επηρεάζει τις εξελίξεις στην περιοχή.
Ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα από τη μελέτη των εκθέσεων Ερίμ είναι ότι τα μεγάλα γεωπολιτικά ζητήματα δεν διαμορφώνονται μόνο από τα γεγονότα που βλέπουμε να εξελίσσονται μπροστά μας.
Συχνά αποτελούν την υλοποίηση στρατηγικών αντιλήψεων που έχουν διαμορφωθεί πολλά χρόνια πριν.
Η κατανόηση αυτών των στρατηγικών δεν αποτελεί απλώς ιστορική γνώση. Είναι προϋπόθεση πολιτικής επίγνωσης.
Μόνο όταν μια κοινωνία κατανοεί σε βάθος τις στρατηγικές που διαμορφώνουν το περιβάλλον της, μπορεί να αντιμετωπίσει με νηφαλιότητα τις προκλήσεις του παρόντος και να σχεδιάσει με μεγαλύτερη σοβαρότητα το μέλλον.
Η ιστορία δεν αλλάζει το παρελθόν. Μπορεί όμως να φωτίσει το παρόν και να βοηθήσει τις κοινωνίες να χαράξουν πιο συνειδητά τον δρόμο που ακολουθούν.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.
Oz Karahan : Ο σφετερισμός των περιουσιών στις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου
Aziz Şah : Ο σφετερισμός των περιουσιών στις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου