Θεσμική Μεταρρύθμιση, Αποκέντρωση και Λειτουργική Σύγκλιση

Ενότητα κράτους με ουσιαστική αποκέντρωση και πλήρη ισονομία.

• Ντίνος Τουμάζος  *

Η αναζήτηση βιώσιμης και λειτουργικής συνταγματικής αρχιτεκτονικής για την Κύπρο προϋποθέτει ισορροπία μεταξύ πολιτικής ισότητας, θεσμικής σταθερότητας και αποτροπής διακρίσεων.

Building a Functional and Inclusive State for Cyprus

Στο πλαίσιο αυτό έχουν συζητηθεί η δημιουργία δύο συνιστώντων κρατιδίων, η ενίσχυση αποκεντρωμένων δομών, καθώς και, ελάχιστα, η ενδεχόμενη μετάβαση από προεδρική σε προεδρευόμενη δημοκρατία.

Κάθε επιλογή οφείλει να αξιολογηθεί με γνώμονα τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως την ισονομία, την ισοπολιτεία και τη μη διάκριση.

Η συγκριτική εμπειρία αναδεικνύει ότι τα συστήματα που βασίζονται σε έντονη κοινοτική κατανομή εξουσίας επιτυγχάνουν συχνά αντιπροσωπευτικότητα, αλλά παρουσιάζουν και επαναλαμβανόμενα φαινόμενα δυσλειτουργικότητας

• Στο Βέλγιο, η πολυεπίπεδη ομοσπονδιακή δομή έχει εξασφαλίσει ειρηνική συνύπαρξη, αλλά και έχει οδηγήσει κατά περιόδους, μεταξύ άλλων, σε παρατεταμένες διαπραγματεύσεις και δυσχέρεια σχηματισμού κυβέρνησης.
• Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η σύνδεση κορυφαίων αξιωμάτων με εθνοτική ιδιότητα έχει δημιουργήσει θεσμικά αδιέξοδα και ζητήματα συμβατότητας με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
• Στο Κόσοβο, οι μηχανισμοί αυξημένων πλειοψηφιών λειτουργούν προστατευτικά αλλά επιβραδύνουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
• Στον Λίβανο, η αυστηρή κοινοτική κατανομή αξιωμάτων έχει συνδεθεί με επαναλαμβανόμενα πολιτικά αδιέξοδα.

Τα παραδείγματα αυτά δεν απορρίπτουν την έννοια της ομοσπονδίας, αλλά αναδεικνύουν τον κίνδυνο όταν η πολιτική σταθερότητα εξαρτάται από άκαμπτες ταυτοτικές ρυθμίσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, η δημιουργία δύο συνιστώντων κρατιδίων μπορεί να είναι νομικά εφικτή, εφόσον θεμελιώνεται σε εδαφική και λειτουργική βάση και συνοδεύεται από πλήρη ισονομία. Ωστόσο, όσο περισσότερο η δομή συνδέεται με συγκεκριμένη κοινοτική ταυτότητα, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος παρερμηνειών, θεσμικής δυσκαμψίας ή και αμφισβήτησης ως προς τη συμβατότητά της με την αρχή της ίσης πολιτικής συμμετοχής.

Σε αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η επιλογή της διοικητικής αποκέντρωσης μέσω επαρχιών. Οι επαρχίες, ως γεωγραφικές και διοικητικές μονάδες χωρίς συνταγματική «κρατική» υπόσταση και χωρίς σύνδεση με εθνοτική ιδιότητα, μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική αυτοδιοίκηση, τοπική διαχείριση αρμοδιοτήτων και εγγύτητα στον πολίτη, χωρίς να εισάγουν έννοια διπλής κρατικής οντότητας. Η εδαφική αποκέντρωση επιτρέπει μεταφορά αρμοδιοτήτων σε τοπικό επίπεδο, διατηρώντας αδιαίρετη τη διεθνή νομική προσωπικότητα και την ενιαία κυριαρχία του κράτους.

Η επιλογή αυτή έχει ορισμένα συγκριτικά πλεονεκτήματα:

• Μειώνει τον κίνδυνο να ταυτιστεί η πολιτική οργάνωση με μόνιμη διαίρεση ταυτότητας,
• Περιορίζει τις πιθανότητες σύγκρουσης αρμοδιοτήτων μεταξύ «κρατικών» επιπέδων,
• Διατηρεί σαφή ιεραρχία δικαίου και ενισχύει την αντίληψη ενιαίας πολιτικής κοινότητας και
• Ταυτόχρονα, μπορεί να συνδυαστεί με αυξημένες εγγυήσεις τοπικής συμμετοχής και διοικητικής αυτονομίας.

Η ενδεχόμενη μετάβαση σε προεδρευόμενη δημοκρατία ενισχύει περαιτέρω αυτή τη λογική:

• Σε ένα σύστημα όπου η κυβέρνηση εξαρτάται από κοινοβουλευτική πλειοψηφία και λειτουργεί υπό καθεστώς συλλογικής ευθύνης, δημιουργούνται θεσμικά κίνητρα συνεργασίας και σχηματισμού μικτών κομματικών σχημάτων,
• Η πολιτική ισότητα εκφράζεται μέσω της καθολικής ψήφου και της κοινοβουλευτικής λογοδοσίας, χωρίς να απαιτείται συνταγματική κατανομή αξιωμάτων βάσει ταυτότητας.

Η αποτροπή διακρίσεων σε ένα τέτοιο πλαίσιο προϋποθέτει σαφείς εγγυήσεις:

• Ρητή συνταγματική κατοχύρωση της ισονομίας και της απαγόρευσης κάθε διάκρισης,
• Καθολικό δικαίωμα εκλογιμότητας χωρίς αποκλεισμούς,
• Ανεξάρτητη δικαιοσύνη με ουσιαστικό έλεγχο συνταγματικότητας,
• Μηχανισμούς επίλυσης αδιεξόδων που δεν οδηγούν σε μόνιμη παράλυση,
• Δυνατότητα πλήρους εγκατάστασης και άσκησης πολιτικών και οικονομικών δικαιωμάτων σε όλη την επικράτεια.

Έτσι, ενώ τα συνιστώντα κρατίδια πιθανά μπορούν θεωρητικά να σχεδιαστούν με τρόπο συμβατό προς το ευρωπαϊκό κεκτημένο, η επιλογή ενισχυμένης επαρχιακής αποκέντρωσης σε συνδυασμό με προεδρευόμενη δημοκρατία φαίνεται να προσφέρει πιο καθαρή θεσμική γραμμή:

• Διατηρεί την ενότητα του κράτους,
• Mειώνει την ανάγκη άκαμπτων ταυτοτικών ρυθμίσεων και
• Eνθαρρύνει τη συνεργασία μέσω πολιτικών και κοινοβουλευτικών διαδικασιών αντί μέσω συνταγματικών ποσοστώσεων.

H εμπειρία χωρών όπως το Βέλγιο, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, το Κόσοβο και ο Λίβανος δείχνει ότι η αντιπροσωπευτικότητα χωρίς επαρκή θεσμική ευελιξία μπορεί να οδηγήσει σε δυσλειτουργικότητα.

Η Κύπρος, επιδιώκοντας λειτουργική και βιώσιμη λύση, θα μπορούσε να δώσει προτεραιότητα σε ένα μοντέλο ενιαίου κράτους με ουσιαστική αποκέντρωση μέσω επαρχιών και με κοινοβουλευτική ενίσχυση της συνεργασίας, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα πλήρη ισονομία, ισοπολιτεία και αποτελεσματική διακυβέρνηση.

• Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.