Οι λέξεις που μας ενώνουν – και εκείνες που μας χωρίζουν
Γιατί ο τρόπος που μιλάμε μεταξύ μας αφορά όλους μας
«Οι Λέξεις Έχουν Βάρος — Ας τις Χρησιμοποιούμε με Ευθύνη»
Ζούμε σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος γίνεται ολοένα και πιο έντονος, πιο απόλυτος, πιο σκληρός.
Η διαφωνία δεν είναι κάτι νέο· είναι μέρος της δημοκρατίας. Αυτό που αλλάζει, όμως, είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται. Και αυτός ο τρόπος έχει συνέπειες που συχνά υποτιμούμε.
Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά —στα μέσα ενημέρωσης, στην πολιτική, στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και στις προσωπικές μας συζητήσεις— δεν είναι ουδέτερες. Δημιουργούν εικόνες, καλλιεργούν συναισθήματα, επηρεάζουν το πώς βλέπουμε ο ένας τον άλλον. Όταν μιλάμε με όρους φόβου, απειλής ή απαξίωσης, είναι αναπόφευκτο να χτίζουμε τείχη αντί για γέφυρες.
Έχω την αίσθηση ότι συχνά ξεχνάμε πόσο εύθραυστη είναι η κοινωνική συνοχή. Δεν διαλύεται από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά φθείρεται σιωπηλά, μέσα από μικρές καθημερινές ρωγμές: έναν προσβλητικό χαρακτηρισμό, μια γενίκευση, μια φράση που αφαιρεί την ανθρώπινη διάσταση από τον «άλλον». Και όσο αυτά επαναλαμβάνονται, τόσο πιο φυσιολογικά μάς φαίνονται.
Δεν πιστεύω ότι η λύση βρίσκεται στη σιωπή ή στον περιορισμό της έκφρασης. Η ελευθερία του λόγου είναι θεμέλιο της δημοκρατίας. Όμως ελευθερία δεν σημαίνει απουσία ευθύνης. Μπορούμε να διαφωνούμε έντονα, να ασκούμε κριτική, να διεκδικούμε αλλαγές, χωρίς να χάνουμε τον σεβασμό μας για τον άνθρωπο απέναντί μας.
Η γλώσσα που επιλέγουμε δείχνει και τι κοινωνία θέλουμε να είμαστε. Μια κοινωνία που αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα, που αφήνει χώρο για πολλαπλές εμπειρίες και φωνές, είναι πιο ανθεκτική στις κρίσεις. Αντίθετα, μια κοινωνία που μιλά με όρους αποκλεισμού και φόβου, αργά ή γρήγορα, απομονώνεται — ακόμα και από τον ίδιο της τον εαυτό.
Η κοινωνική συνοχή δεν επιβάλλεται με νόμους. Χτίζεται μέσα από τον καθημερινό μας λόγο, από τις λέξεις που διαλέγουμε όταν μιλάμε δημόσια αλλά και ιδιωτικά. Είναι μια συλλογική άσκηση ενσυναίσθησης και αυτοσυγκράτησης, που δεν είναι πάντα εύκολη, αλλά είναι απαραίτητη.
Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι λέξεις έχουν δύναμη — αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε εμείς με αυτή τη δύναμη. Τη χρησιμοποιούμε για να χωρίσουμε ή για να καταλάβουμε; Για να υψώσουμε φωνές ή για να ανοίξουμε διάλογο;
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα καθορίζουν όχι μόνο τον δημόσιο λόγο, αλλά και το κοινό μας μέλλον.
- Η Ήρα Θεοφίλου είναι αναλύτρια διεθνών σχέσεων με εστίαση στη γεωπολιτική, την ασφάλεια και τις μετατοπίσεις ισχύος στο σύγχρονο διεθνές σύστημα.