Η δύναμη της αφήγησης στη δημόσια αντίληψη

Ό,τι δεν λέγεται δεν παύει να υπάρχει

• Ηρα Θεοφίλου

Στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα η διαμόρφωση της κοινής γνώμης δεν εξαρτάται μόνο από τα γεγονότα αλλά κυρίως από τον τρόπο που αυτά παρουσιάζονται και ερμηνεύονται.

Η πληροφορία δεν λειτουργεί ουδέτερα αλλά εντάσσεται σε αφηγήσεις που ενισχύουν συγκεκριμένες οπτικές και αποσιωπούν άλλες.

Η επιλεκτικότητα αυτή δεν είναι πάντα αποτέλεσμα συνειδητής παραπλάνησης. Συχνά προκύπτει μέσα από τη δυναμική των μέσων ενημέρωσης των πολιτικών προτεραιοτήτων και των κοινωνικών προσδοκιών. Σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία διακινείται με ταχύτητα η απλοποίηση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη και μαζί της χάνεται η πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει τα περισσότερα ζητήματα.

Η επίδραση αυτής της διαδικασίας είναι βαθιά. Η κοινή γνώμη τείνει να διαμορφώνεται όχι με βάση το σύνολο των δεδομένων αλλά με βάση εκείνα που προβάλλονται περισσότερο ή παρουσιάζονται πιο πειστικά. Έτσι δημιουργούνται ισχυρές αλλά συχνά μονοδιάστατες αντιλήψεις που δύσκολα αμφισβητούνται.

Σε πολλές περιπτώσεις η έμφαση σε συγκεκριμένες πτυχές ενός ζητήματος ενισχύει την αίσθηση βεβαιότητας ενώ στην πραγματικότητα η εικόνα παραμένει ελλιπής. Αυτό οδηγεί σε αποφάσεις και στάσεις που βασίζονται περισσότερο σε αφηγήσεις παρά σε πλήρη κατανόηση των συνθηκών.

Το ουσιαστικό πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη διαφορετικών ερμηνειών αλλά η απουσία ισορροπίας. Όταν ο δημόσιος λόγος δεν επιτρέπει την ταυτόχρονη παρουσία πολλαπλών οπτικών τότε περιορίζεται η δυνατότητα κριτικής σκέψης και ενισχύεται η τάση για απλουστευτικά συμπεράσματα.

Η αποκατάσταση αυτής της ισορροπίας δεν απαιτεί μόνο περισσότερη πληροφορία αλλά κυρίως διαφορετική προσέγγιση στην παρουσίασή της. Η κατανόηση προκύπτει όταν αναγνωρίζεται η πολυπλοκότητα και όταν δίνεται χώρος σε όσα δεν είναι άμεσα ορατά.

Γιατί τελικά η πραγματικότητα δεν διαμορφώνεται μόνο από όσα βλέπουμε αλλά και από όσα επιλέγουμε να αγνοούμε.

• Η Ήρα Θεοφίλου είναι αναλύτρια διεθνών σχέσεων με εστίαση στη γεωπολιτική, την ασφάλεια και τις μετατοπίσεις ισχύος στο σύγχρονο διεθνές σύστημα.