Η Ευημερία των Αριθμών, η Συγκέντρωση του Πλούτου και τα Όρια της Ανάπτυξης

Από τη λογιστική πρόοδο στην κοινωνική πραγματικότητα.

• Αρετή Κοζάκου

Οι σύγχρονες οικονομίες παράγουν ολοένα και μεγαλύτερο όγκο πλούτου.

Το παγκόσμιο ΑΕΠ έχει αυξηθεί θεαματικά τις τελευταίες δεκαετίες, η τεχνολογία έχει βελτιώσει την παραγωγικότητα και η επιστημονική πρόοδος έχει διευρύνει τις δυνατότητες παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών.

Ωστόσο, η αύξηση των οικονομικών μεγεθών δεν συνεπάγεται αυτομάτως αντίστοιχη βελτίωση των συνθηκών ζωής για το σύνολο του πληθυσμού.

Το φαινόμενο αυτό θα μπορούσε να περιγραφεί ως «ευημερία των αριθμών». Οι στατιστικοί δείκτες εμφανίζουν ανάπτυξη, οι χρηματιστηριακές αγορές καταγράφουν νέα υψηλά επίπεδα και οι συνολικές αξίες περιουσιακών στοιχείων αυξάνονται. Παράλληλα όμως, σημαντικό μέρος του παραγόμενου πλούτου συγκεντρώνεται σε περιορισμένο αριθμό ατόμων, επιχειρήσεων και γεωγραφικών περιοχών.

Η οικονομική βιβλιογραφία καταγράφει ότι η απόδοση του κεφαλαίου συχνά αυξάνεται ταχύτερα από την αύξηση των εισοδημάτων της εργασίας. Το αποτέλεσμα είναι η συσσώρευση πλούτου σε ήδη εύπορα στρώματα και η διεύρυνση των περιουσιακών ανισοτήτων, ακόμη και σε χώρες με υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Η οικονομία ως πολιτική μηχανή

Η εικόνα αυτή θυμίζει, σε έναν βαθμό, τη λειτουργία μιας βιομηχανικής πολιτικής μηχανής. Όπως μια μηχανή μετατρέπει ενέργεια σε παραγωγικό αποτέλεσμα, έτσι και τα σύγχρονα οικονομικά συστήματα μετατρέπουν φυσικούς πόρους, ανθρώπινη εργασία, τεχνολογία και πληροφορία σε οικονομική αξία.

Η αποτελεσματικότητα της μηχανής μετριέται από την ποσότητα του παραγόμενου προϊόντος και όχι από τον τρόπο κατανομής του. Ένας κινητήρας θεωρείται επιτυχημένος επειδή παράγει περισσότερη ισχύ, ανεξάρτητα από το ποιος αξιοποιεί αυτή την ισχύ. Αντίστοιχα, οι οικονομικοί δείκτες αξιολογούν την παραγωγή πλούτου, όχι απαραίτητα τη διασπορά του.

Η λογική αυτή εξηγεί γιατί πολλές χώρες εμφανίζουν ταυτόχρονα υψηλή ανάπτυξη, υψηλές χρηματιστηριακές αποτιμήσεις και αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες. Το σύστημα μπορεί να λειτουργεί αποδοτικά ως μηχανισμός παραγωγής χωρίς να εξασφαλίζει ομοιόμορφη κατανομή των αποτελεσμάτων.

Η αόρατη διάσταση της κλιματικής αλλαγής

Στην εξίσωση προστίθεται πλέον και η κλιματική μεταβολή. Για δεκαετίες, η οικονομική ανάπτυξη στηρίχθηκε στην εντατική κατανάλωση ενέργειας και φυσικών πόρων. Το κόστος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων παρέμενε σε μεγάλο βαθμό εκτός των οικονομικών υπολογισμών.

Σήμερα, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι πλημμύρες, οι δασικές πυρκαγιές και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας επηρεάζουν άμεσα την παραγωγή, τις υποδομές και την ασφάλεια των κοινωνιών. Οι επιπτώσεις αυτές μεταφράζονται σε οικονομικές απώλειες δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως.

Παρατηρείται μάλιστα ένα παράδοξο. Οι ίδιες οικονομικές δραστηριότητες που συνέβαλαν στην αύξηση του παγκόσμιου πλούτου είναι συχνά εκείνες που επιβάρυναν περισσότερο το φυσικό περιβάλλον. Έτσι, μέρος της ανάπτυξης του χθες δημιουργεί τα κόστη του αύριο.

Από την ποσότητα στην ανθεκτικότητα

Η συζήτηση δεν αφορά αποκλειστικά το μέγεθος του πλούτου αλλά και τη δομή του. Μια οικονομία μπορεί να εμφανίζει υψηλές επιδόσεις σε όρους παραγωγής και ταυτόχρονα να είναι ευάλωτη σε κοινωνικές, ενεργειακές ή περιβαλλοντικές αναταράξεις.

Για τον λόγο αυτό, ολοένα περισσότεροι οικονομολόγοι και αναλυτές εξετάζουν συμπληρωματικούς δείκτες πέρα από το ΑΕΠ: παραγωγικότητα, κοινωνική κινητικότητα, πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, περιβαλλοντική βιωσιμότητα, ανθεκτικότητα υποδομών και ποιότητα θεσμών.

Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα δεν φαίνεται να είναι απλώς η παραγωγή περισσότερου πλούτου. Η τεχνολογία και η επιστήμη έχουν ήδη αποδείξει ότι μπορούν να αυξήσουν θεαματικά την παραγωγική ικανότητα της ανθρωπότητας. Το ζητούμενο είναι η διαχείριση ενός συστήματος όπου οικονομία, κοινωνία και περιβάλλον λειτουργούν ως αλληλένδετα μέρη της ίδιας μηχανής.

Οι αριθμοί μπορούν να αποτυπώνουν ανάπτυξη χωρίς να περιγράφουν πλήρως την πραγματικότητα. Η αύξηση του παγκόσμιου πλούτου, η συγκέντρωσή του σε περιορισμένα τμήματα του πληθυσμού και οι αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας διαδικασίας. Η κατανόηση αυτής της αλληλεπίδρασης αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα πεδία μελέτης για την οικονομική επιστήμη, τις πολιτικές αποφάσεις και τον σχεδιασμό του μέλλοντος.

• Η Αρετή Κοζάκου είναι συνεργάτιδα της Agora Dialogue, στοχαζόμενη ιδίως τον δημόσιο βίο, τη βιωσιμότητα και την καλή κοινωνία.