Ήλιος και άνεμος υπάρχουν

Εκείνο που εξακολουθεί να λείπει είναι η ολοκληρωμένη στρατηγική.

• Αρετή Κοζάκου

Η ενεργειακή δυνατότητα της Μεσογείου και το παράδοξο της περιορισμένης αξιοποίησης της.

Η Μεσόγειος διαθέτει δύο από τα σημαντικότερα φυσικά ενεργειακά πλεονεκτήματα του σύγχρονου κόσμου.

Άφθονη ηλιοφάνεια για μεγάλο μέρος του έτους και σημαντικό αιολικό δυναμικό, τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα.

Θα μπορούσε επομένως να θεωρηθεί αυτονόητο ότι τα μεσογειακά κράτη θα βρίσκονταν ήδη στην πρωτοπορία της παραγωγής καθαρής ενέργειας. Η πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη.

Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια αναπτύσσονται γρήγορα, αλλά η αξιοποίησή τους παραμένει πολύ χαμηλότερη από εκείνη που επιτρέπουν οι φυσικές, τεχνολογικές και οικονομικές δυνατότητες της περιοχής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι το ανεκμετάλλευτο δυναμικό ανανεώσιμης ενέργειας της ευρύτερης Μεσογείου φθάνει περίπου τα 2.300 GW, δηλαδή περισσότερο από το διπλάσιο της σημερινής συνολικής ηλεκτροπαραγωγικής ισχύος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, το κόστος παραγωγής ηλιακής και αιολικής ενέργειας σε αρκετές χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής μπορεί να είναι κατά 30 έως 40 τοις εκατό χαμηλότερο από το αντίστοιχο κόστος στην Ευρώπη.

Η ίδια εικόνα προκύπτει και από τις εκτιμήσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Η IRENA υπολογίζει ότι το κόστος της ηλιακής και της χερσαίας αιολικής ενέργειας στη Μεσόγειο θα συνεχίσει να μειώνεται σημαντικά μέχρι το 2030 και ακόμη περισσότερο μέχρι το 2050. Αυτό σημαίνει ότι το βασικό εμπόδιο δεν είναι πλέον η τεχνολογική ανωριμότητα ούτε, σε πολλές περιπτώσεις, το κόστος παραγωγής.

Είναι πράγματι επαρκείς;

Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια είναι επαρκείς για να καλύψουν πολύ μεγάλο μέρος των αναγκών ηλεκτροπαραγωγής των μεσογειακών κρατών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε χώρα μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά σε μία μόνο μορφή ενέργειας ή ότι η μετάβαση μπορεί να γίνει χωρίς αποθήκευση, ισχυρά δίκτυα και εφεδρείες.

Η ηλιακή ενέργεια διαθέτει το πλεονέκτημα της προβλεψιμότητας. Στη Μεσόγειο η παραγωγή είναι ιδιαίτερα υψηλή κατά τους θερινούς μήνες, ακριβώς την περίοδο κατά την οποία αυξάνεται η ζήτηση ηλεκτρισμού λόγω κλιματισμού. Στη Βόρεια Αφρική και στη Μέση Ανατολή αυτή η χρονική σύμπτωση μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης αποτελεί εξαιρετικά σημαντικό πλεονέκτημα. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προβλέπει ότι η εγκατεστημένη ισχύς φωτοβολταϊκών στην περιοχή Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής μπορεί να δεκαπλασιαστεί μέχρι το 2035.

Η αιολική ενέργεια λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό συμπληρωματικά. Σε αρκετές περιοχές παράγει ηλεκτρισμό κατά τη διάρκεια της νύχτας ή σε εποχές κατά τις οποίες η ηλιακή απόδοση είναι χαμηλότερη. Οι παράκτιες ζώνες της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Αιγύπτου, του Μαρόκου και της Τυνησίας διαθέτουν σημαντικό αιολικό δυναμικό.

Ιδιαίτερη προοπτική παρουσιάζει η πλωτή υπεράκτια αιολική ενέργεια. Επειδή η Μεσόγειος έχει συχνά μεγάλα βάθη κοντά στις ακτές, οι συμβατικές ανεμογεννήτριες σταθερής θεμελίωσης δεν είναι πάντοτε πρακτικές. Η ανάπτυξη πλωτών συστημάτων μπορεί να αλλάξει ριζικά τα δεδομένα. Πρόσφατη ευρωπαϊκή έρευνα εκτιμά ότι η πλωτή υπεράκτια αιολική ενέργεια θα μπορούσε θεωρητικά να καλύψει σχεδόν το 30 τοις εκατό της συνολικής ενεργειακής ζήτησης της Μεσογείου.

Δεν πρόκειται επομένως για έλλειψη φυσικών πόρων. Πρόκειται κυρίως για ζήτημα οργάνωσης του ενεργειακού συστήματος.

Το ζήτημα της μεταβλητότητας

Ο ήλιος δεν λάμπει συνεχώς και ο άνεμος δεν πνέει με σταθερή ένταση. Αυτό αποτελεί πραγματικό τεχνικό περιορισμό, όχι όμως ανυπέρβλητο εμπόδιο.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας επισημαίνει ότι χώρες και περιοχές με υψηλή συμμετοχή ηλιακής και αιολικής ενέργειας έχουν ήδη αποδείξει πως η μεταβλητότητα μπορεί να αντιμετωπιστεί. Χρειάζονται συνδυασμοί τεχνολογιών, γεωγραφική διασπορά των εγκαταστάσεων, καλύτερες προβλέψεις καιρού, ευέλικτη ζήτηση, αποθήκευση και διασυνδεδεμένα δίκτυα. Η Ισπανία, η Δανία, η Ιρλανδία και η Νότια Αυστραλία αποτελούν παραδείγματα συστημάτων που ενσωματώνουν μεγάλα ποσοστά μεταβλητής ανανεώσιμης παραγωγής χωρίς να θυσιάζουν την ασφάλεια εφοδιασμού.

Οι συσσωρευτές είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικοί για τη μεταφορά ενέργειας από τις ώρες της μεγάλης μεσημβρινής παραγωγής προς τις απογευματινές και βραδινές ώρες αυξημένης ζήτησης. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας χαρακτηρίζει πλέον τις μπαταρίες ένα από τα πιο ευέλικτα εργαλεία βραχυπρόθεσμης εξισορρόπησης των ηλεκτρικών συστημάτων.

Για μεγαλύτερες περιόδους μπορούν να αξιοποιηθούν αντλησιοταμιευτικά έργα, θερμική αποθήκευση, υδρογόνο και άλλες μορφές μακροχρόνιας αποθήκευσης. Παράλληλα, η ηλεκτροκίνηση, οι αντλίες θερμότητας, η αφαλάτωση και ορισμένες βιομηχανικές δραστηριότητες μπορούν να προσαρμόζουν την κατανάλωσή τους στις ώρες υψηλής παραγωγής.

Η μεταβλητότητα δεν καθιστά τις ανανεώσιμες πηγές ανεπαρκείς. Καθιστά αναγκαία μια διαφορετική αρχιτεκτονική του ενεργειακού συστήματος.

Τα δίκτυα αποτελούν τη μεγάλη εκκρεμότητα

Η παραγωγή ηλεκτρισμού δεν έχει αξία εάν δεν μπορεί να μεταφερθεί εκεί όπου απαιτείται.

Σε πολλές μεσογειακές χώρες, οι άδειες για φωτοβολταϊκά και αιολικά έργα αυξήθηκαν ταχύτερα από την ικανότητα των ηλεκτρικών δικτύων να τα απορροφήσουν. Έτσι προκύπτουν καθυστερήσεις σύνδεσης, περικοπές παραγωγής και περιπτώσεις κατά τις οποίες καθαρή και φθηνή ενέργεια απορρίπτεται επειδή το δίκτυο δεν μπορεί να τη διαχειριστεί.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι, λόγω της ραγδαίας ανόδου της παγκόσμιας ζήτησης ηλεκτρισμού, οι ετήσιες επενδύσεις στα δίκτυα πρέπει να αυξηθούν κατά περίπου 50 τοις εκατό μέχρι το 2030.

Για τη Μεσόγειο το ζήτημα είναι ακόμη σημαντικότερο. Η περιοχή χρειάζεται ένα πραγματικά διασυνδεδεμένο σύστημα μεταξύ ευρωπαϊκού Νότου, Βόρειας Αφρικής, Ανατολικής Μεσογείου και Μέσης Ανατολής. Οι διασυνδέσεις επιτρέπουν τη μεταφορά πλεονάζουσας παραγωγής από μια περιοχή σε άλλη και μειώνουν την ανάγκη για ακριβές εφεδρείες.

Υπάρχουν ήδη σχέδια για νέες διασυνδέσεις μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης, καθώς και για την αναβάθμιση των υφιστάμενων δικτύων. Ωστόσο, πολλά έργα παραμένουν επί χρόνια στο στάδιο του σχεδιασμού, της αδειοδότησης ή της πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Το μεσογειακό παράδοξο

Το παράδοξο είναι εμφανές. Χώρες με από τα υψηλότερα επίπεδα ηλιοφάνειας στον κόσμο εξακολουθούν να εισάγουν πετρέλαιο, φυσικό αέριο ή ηλεκτρισμό. Κράτη με σημαντικό αιολικό δυναμικό συνεχίζουν να εξαρτώνται από άνθρακα και άλλα ορυκτά καύσιμα.

Ακόμη και η Τουρκία, η οποία έχει αναπτύξει σημαντική εγχώρια βιομηχανία ανανεώσιμων πηγών, παρήγαγε το 2025 περίπου το 22 τοις εκατό του ηλεκτρισμού της από αιολική και ηλιακή ενέργεια, ενώ ο άνθρακας παρέμεινε η μεγαλύτερη πηγή ηλεκτροπαραγωγής.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η πρόοδος είναι ταχύτερη. Το 2025 η ηλιακή και η αιολική ενέργεια παρήγαγαν για πρώτη φορά περισσότερο ηλεκτρισμό από το σύνολο των ορυκτών καυσίμων. Το μερίδιό τους έφθασε περίπου στο 30 τοις εκατό της ηλεκτροπαραγωγής.

Ωστόσο, ακόμη και στην Ευρώπη, οι επενδύσεις στα δίκτυα, στην αποθήκευση και στην ευελιξία δεν ακολουθούν πάντοτε τον ρυθμό ανάπτυξης των νέων εγκαταστάσεων.

Γιατί η αξιοποίηση παραμένει περιορισμένη

Η καθυστέρηση δεν εξηγείται από έναν μόνο παράγοντα.

Πρώτον, τα υφιστάμενα ενεργειακά συστήματα έχουν οικοδομηθεί γύρω από τα ορυκτά καύσιμα. Διαθέτουν υποδομές, συμβάσεις, συμφέροντα και διοικητικές δομές που δεν αλλάζουν εύκολα.

Δεύτερον, η αδειοδότηση ανανεώσιμων έργων και δικτύων παραμένει εξαιρετικά αργή. Οι περιβαλλοντικές μελέτες είναι αναγκαίες, όμως συχνά συνυπάρχουν με γραφειοκρατικές επικαλύψεις, ασαφείς αρμοδιότητες και έλλειψη χωροταξικού σχεδιασμού.

Τρίτον, οι κυβερνήσεις συχνά ανακοινώνουν στόχους παραγωγής χωρίς να σχεδιάζουν ταυτόχρονα αποθήκευση, διασυνδέσεις και διαχείριση της ζήτησης.

Τέταρτον, αρκετές χώρες επιδοτούν άμεσα ή έμμεσα τα ορυκτά καύσιμα. Έτσι δημιουργείται μια άνιση αγορά στην οποία η καθαρή ενέργεια καλείται να ανταγωνιστεί τεχνολογίες των οποίων το πλήρες οικονομικό, περιβαλλοντικό και υγειονομικό κόστος δεν ενσωματώνεται στην τιμή.

Πέμπτον, η ενεργειακή μετάβαση συχνά σχεδιάζεται χωρίς επαρκή κοινωνική συμμετοχή. Έργα επιβάλλονται σε τοπικές κοινωνίες χωρίς πειστικές εξηγήσεις, χωρίς δίκαιη κατανομή των ωφελημάτων και χωρίς σοβαρή προστασία του τοπίου και της βιοποικιλότητας. Η αντίδραση που ακολουθεί καθυστερεί ακόμη περισσότερο την ανάπτυξη.

Τέλος, η γεωπολιτική των υδρογονανθράκων εξακολουθεί να επηρεάζει σημαντικά τη λήψη αποφάσεων. Πολλά κράτη επενδύουν πολιτικό κεφάλαιο σε αγωγούς, τερματικά και νέες εξορύξεις, παρότι οι ίδιες επενδύσεις σε δίκτυα, αποθήκευση και εξοικονόμηση θα μπορούσαν να προσφέρουν μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια σε βάθος χρόνου.

Η επάρκεια δεν σημαίνει μονοκαλλιέργεια

Η σοβαρή συζήτηση δεν πρέπει να παρουσιάζει την ηλιακή και την αιολική ενέργεια ως μαγικές λύσεις.

Ένα αξιόπιστο ενεργειακό σύστημα χρειάζεται ποικιλία. Ηλιακή και αιολική ενέργεια, υδροηλεκτρικά έργα όπου είναι περιβαλλοντικά και κοινωνικά αποδεκτά, γεωθερμία, αποθήκευση, εξοικονόμηση, διασυνδέσεις και ευέλικτη κατανάλωση.

Σε ορισμένες χώρες θα παραμείνει για ένα μεταβατικό διάστημα ανάγκη εφεδρικής παραγωγής από φυσικό αέριο ή άλλες ελεγχόμενες μονάδες. Το ζητούμενο όμως είναι οι υποδομές αυτές να λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι να καθηλώνουν τις κοινωνίες σε μακροχρόνια εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.

Η ενεργειακή επάρκεια δεν κρίνεται μόνο από το πόσα φωτοβολταϊκά ή πόσες ανεμογεννήτριες εγκαθίστανται. Κρίνεται από το κατά πόσον το σύνολο του συστήματος μπορεί να παρέχει καθαρή, προσιτή και αξιόπιστη ενέργεια κάθε ώρα του έτους.

Από την ενεργειακή εξάρτηση στη συνεργασία

Η Μεσόγειος θα μπορούσε να αποτελέσει ενιαίο χώρο ενεργειακής συνεργασίας.

Η Νότια Ευρώπη διαθέτει τεχνογνωσία, χρηματοδοτική δυνατότητα και μεγάλη ζήτηση. Η Βόρεια Αφρική και η Μέση Ανατολή διαθέτουν εξαιρετικό ηλιακό και αιολικό δυναμικό, μεγάλες εκτάσεις και αυξανόμενες ανάγκες ανάπτυξης. Οι νησιωτικές χώρες και περιοχές μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαστήρια αποθήκευσης, έξυπνων δικτύων και αποκεντρωμένης παραγωγής.

Μια τέτοια συνεργασία όμως δεν πρέπει να μετατρέψει τον ευρωπαϊκό Νότο ή τη Βόρεια Αφρική σε απλούς χώρους παραγωγής ενέργειας για ισχυρότερες οικονομίες. Χρειάζεται τοπική προστιθέμενη αξία, δημιουργία θέσεων εργασίας, μεταφορά τεχνογνωσίας, προστασία των οικοσυστημάτων και ισότιμη πρόσβαση των τοπικών κοινωνιών στην παραγόμενη ενέργεια.

Η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να βασιστεί σε μια νέα μορφή εξάρτησης.

Η ουσία της παραδοξότητας

Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια δεν αποτελούν πλέον περιθωριακές τεχνολογίες. Είναι ήδη από τις οικονομικότερες πηγές νέας ηλεκτροπαραγωγής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναφέρει ότι η παραγωγή ηλεκτρισμού από ήλιο και άνεμο έχει αυξηθεί περισσότερο από 50 τοις εκατό μέσα σε πέντε χρόνια και καλύπτει πλέον περίπου το ένα τρίτο της ευρωπαϊκής ηλεκτροπαραγωγής.

Η ανεπαρκής αξιοποίησή τους δεν οφείλεται επομένως στην απουσία ήλιου, ανέμου ή τεχνολογίας.

Οφείλεται κυρίως στην απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στην πολιτική απόφαση. Στην απόσταση ανάμεσα στις εξαγγελίες και στις υποδομές. Στην απόσταση ανάμεσα στο άμεσο οικονομικό συμφέρον και στη μακροχρόνια κοινωνική ανάγκη.

Η Μεσόγειος διαθέτει τους φυσικούς πόρους για να μειώσει αποφασιστικά την ενεργειακή της εξάρτηση, να περιορίσει το κόστος των εισαγωγών και να ενισχύσει την ασφάλεια εφοδιασμού.

Εκείνο που εξακολουθεί να μην διαθέτει στον απαιτούμενο βαθμό είναι η συντονισμένη βούληση να μετατρέψει αυτό το πλεονέκτημα σε ολοκληρωμένο ενεργειακό σύστημα.

Ο ήλιος και ο άνεμος δεν λείπουν.

Εκείνο που καθυστερεί είναι η πολιτική ωριμότητα να αξιοποιηθούν.

• Η Αρετή Κοζάκου είναι συνεργάτιδα της Agora Dialogue. Αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνία, τις διεθνείς σχέσεις, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο, με έμφαση στη γνώση, την τεκμηρίωση, την κριτική σκέψη και τον γόνιμο δημόσιο διάλογο. Με την πεποίθηση ότι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, ο αμοιβαίος σεβασμός και η διαρκής αναζήτηση της γνώσης αποτελούν θεμέλια μιας δημοκρατικής και ειρηνικής κοινωνίας, επιδιώκει να συμβάλλει σε έναν ανοικτό και δημιουργικό προβληματισμό. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της Agora Dialogue ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού ή φορέα με τον οποίο η συγγραφέας ενδέχεται να συνεργάζεται.