Όταν η πολιτική εγκαταλείπει την πυξίδα
Η δημόσια ζωή μοιάζει να εισέρχεται σε μια νέα εποχή.
Δεν είναι μόνο οι κυβερνήσεις που αλλάζουν ούτε μόνο οι εκλογικοί συσχετισμοί που μεταβάλλονται.
Εκείνο που αλλάζει βαθύτερα είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ίδια την πολιτική.
Σε πολλές χώρες του κόσμου παρατηρείται η σταδιακή μετατόπιση από τον διάλογο προς την αντιπαράθεση, από τη σύνθεση προς τη σύγκρουση και από τη σύνθετη σκέψη προς τα εύκολα συνθήματα. Δεν πρόκειται για φαινόμενο που περιορίζεται σε μια ιδεολογική κατεύθυνση. Εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές και διαφορετικά πρόσωπα, αλλά συχνά μοιράζεται τα ίδια χαρακτηριστικά.
Αναπτύσσεται μια πολιτική της απόλυτης βεβαιότητας. Η αμφιβολία παρουσιάζεται ως αδυναμία. Η αυτοκριτική θεωρείται ήττα. Ο συμβιβασμός βαφτίζεται προδοσία. Η διαφορετική άποψη αντιμετωπίζεται όχι ως ευκαιρία προβληματισμού αλλά ως απειλή που πρέπει να απομονωθεί.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ευδοκιμούν οι πολιτικές της έντασης. Όσο πιο έντονη είναι η σύγκρουση, τόσο μεγαλύτερη φαίνεται να είναι η δημόσια απήχηση. Η ψυχραιμία σπάνια γίνεται πρωτοσέλιδο. Η μετριοπάθεια δύσκολα γίνεται σύνθημα. Η προσεκτική σκέψη δεν ανταγωνίζεται εύκολα τη στιγμιαία αγανάκτηση.
Παράλληλα, η πολιτική συζήτηση μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από αντίπαλα στρατόπεδα που αλληλοτροφοδοτούνται. Το ένα άκρο συχνά ενισχύει το άλλο. Η υπερβολή γεννά νέα υπερβολή. Η δυσπιστία παράγει ακόμη μεγαλύτερη δυσπιστία. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου οι πιο ψύχραιες φωνές δυσκολεύονται να ακουστούν.
Το ανησυχητικό είναι ότι αυτή η δυναμική δεν περιορίζεται στις κυβερνήσεις ή στα κόμματα. Διαχέεται στα μέσα ενημέρωσης, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στους χώρους εργασίας, ακόμη και στις καθημερινές ανθρώπινες σχέσεις. Η κοινωνία αρχίζει να λειτουργεί περισσότερο ως πεδίο αντιπαράθεσης παρά ως κοινότητα συνύπαρξης.
Ίσως, όμως, το μεγαλύτερο διακύβευμα να μην είναι ποια πολιτική δύναμη θα επικρατήσει. Ίσως το ουσιαστικό ερώτημα να είναι ποια πολιτική κουλτούρα θα διαμορφώσει τις επόμενες γενιές.
Χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους που να έχουν το θάρρος να ακούσουν πριν απαντήσουν. Περισσότερους ηγέτες που να μπορούν να αναθεωρούν όταν τα δεδομένα το απαιτούν. Περισσότερους πολίτες που να αναζητούν αποδείξεις αντί επιβεβαίωσης των ήδη διαμορφωμένων πεποιθήσεών τους.
Οι μεγάλες προκλήσεις του 21ου αιώνα δεν γνωρίζουν σύνορα ούτε ιδεολογικές ταυτότητες. Η κλιματική αλλαγή, οι μεταναστευτικές ροές, οι οικονομικές ανισότητες, οι γεωπολιτικές εντάσεις και η τεχνητή νοημοσύνη απαιτούν σύνθετη σκέψη, θεσμική ωριμότητα και διεθνή συνεργασία.
Η δημοκρατία δεν αποδυναμώνεται μόνο όταν απειλούνται οι θεσμοί της. Αποδυναμώνεται και όταν οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη ότι ο διάλογος μπορεί ακόμη να παράγει λύσεις.
Ίσως λοιπόν η πραγματική πρόκληση της εποχής μας να μην είναι η επικράτηση της μιας ή της άλλης πολιτικής σχολής. Ίσως να είναι η επιστροφή σε μια πολιτική που να μπορεί να συνδυάζει αποφασιστικότητα με σύνεση, ισχυρές αρχές με πνευματική ταπεινότητα και διαφορετικές φωνές με κοινό προορισμό.
Σε έναν κόσμο που συχνά ανταμείβει την υπερβολή, η μεγαλύτερη πολιτική γενναιότητα μπορεί τελικά να είναι η επιμονή στη νηφαλιότητα.
Η μεγαλύτερη δύναμη της δημοκρατίας δεν βρίσκεται στα άκρα, αλλά στην ικανότητα μιας κοινωνίας να σκέφτεται πριν διχαστεί.
- Η Χαρίκλεια Κεχαγιόγλου είναι ερευνήτρια και αρθρογραφεί συχνά στο forum της Agora Dialogue. Ασχολείται κυρίως με ζητήματα ιστορίας, διεθνών σχέσεων και δημόσιας μνήμης. Οι ιδιότητες και οι δραστηριότητές της που αναφέρονται αποτελούν κυρίως ενδεικτική αποτύπωση του έργου της.