Η κλιματική αλλαγή και η παγίδα της απόλυτης βεβαιότητας
Η δημόσια πολιτική καλείται να διαχειριστεί κινδύνους, όχι να περιμένει την τέλεια γνώση.
Η συζήτηση γύρω από την κλιματική αλλαγή έχει αποκτήσει έντονα πολωμένα χαρακτηριστικά.
Συχνά παρουσιάζεται ως αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο ασύμβατες αφηγήσεις: εκείνη που αντιμετωπίζει κάθε επιστημονικό συμπέρασμα ως αδιαμφισβήτητο και εκείνη που θεωρεί ότι κάθε αβεβαιότητα αρκεί για να απορρίψει συνολικά την επιστημονική εικόνα.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η επιστήμη δεν λειτουργεί με απόλυτες βεβαιότητες. Λειτουργεί με υποθέσεις, παρατηρήσεις, μετρήσεις, στατιστικά μοντέλα και συνεχή επανεξέταση των συμπερασμάτων της. Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας· αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της επιστημονικής διαδικασίας.
Στην περίπτωση του κλίματος, τα διαθέσιμα στοιχεία συγκλίνουν σε ένα βασικό συμπέρασμα: η μέση θερμοκρασία του πλανήτη αυξάνεται και οι ανθρώπινες δραστηριότητες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη. Παράλληλα, εξακολουθούν να διερευνώνται σημαντικά ζητήματα που αφορούν την ένταση ορισμένων μηχανισμών, τις περιφερειακές διαφοροποιήσεις και την ακριβή χρονική εξέλιξη πολλών επιπτώσεων.
Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Η επιστημονική γνώση δεν είναι ενιαία ούτε μονοδιάστατη. Ορισμένα συμπεράσματα υποστηρίζονται από ιδιαίτερα ισχυρό όγκο τεκμηρίων, ενώ άλλα παραμένουν αντικείμενο ενεργού έρευνας. Η αναγνώριση αυτής της διαφοροποίησης ενισχύει, αντί να αποδυναμώνει, την αξιοπιστία της επιστήμης.
Το ερώτημα που τίθεται στις κυβερνήσεις δεν είναι αν μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια κάθε μελλοντική εξέλιξη. Αντίθετα, καλούνται να αποφασίσουν πώς θα διαχειριστούν έναν κίνδυνο του οποίου η πιθανότητα και οι δυνητικές συνέπειες κρίνονται σημαντικές.
Η λογική αυτή δεν είναι πρωτόγνωρη. Οι δημόσιες πολιτικές βασίζονται διαρκώς στην εκτίμηση κινδύνου. Τα συστήματα υγείας προετοιμάζονται για επιδημίες πριν εκδηλωθούν. Οι αντισεισμικοί κανονισμοί σχεδιάζονται χωρίς να είναι γνωστό πότε θα σημειωθεί ο επόμενος μεγάλος σεισμός. Οι επενδύσεις στις υποδομές πραγματοποιούνται λαμβάνοντας υπόψη σενάρια και όχι βεβαιότητες.
Ανάλογη προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί και στην κλιματική πολιτική. Η μείωση των εκπομπών, η προσαρμογή των πόλεων, η προστασία των υδάτινων πόρων, η ενεργειακή διαφοροποίηση και η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών αποτελούν μέτρα που μπορούν να αυξήσουν την ανθεκτικότητα των κοινωνιών ανεξάρτητα από τις ακριβείς προβλέψεις κάθε κλιματικού μοντέλου.
Παράλληλα, η ενεργειακή μετάβαση δημιουργεί νέα ερωτήματα. Το κόστος, η κοινωνική δικαιοσύνη, η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού, η πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες και η ανταγωνιστικότητα των οικονομιών συνιστούν παραμέτρους που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Η αποτελεσματική πολιτική απαιτεί εξισορρόπηση περιβαλλοντικών, οικονομικών και κοινωνικών στόχων.
Η δημόσια συζήτηση γίνεται λιγότερο παραγωγική όταν μετατρέπεται σε αντιπαράθεση ταυτοτήτων. Η επιστήμη δεν ωφελείται από τη δογματική αποδοχή, όπως δεν ωφελείται και από τη γενικευμένη απόρριψη. Και στις δύο περιπτώσεις περιορίζεται ο χώρος της κριτικής σκέψης.
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός σύνθετου προβλήματος, όπου οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται πριν εξαλειφθεί κάθε αβεβαιότητα. Αυτό δεν συνιστά παρέκκλιση από την επιστημονική μέθοδο. Αντιθέτως, αποτελεί εφαρμογή της σε πραγματικές συνθήκες διακυβέρνησης.
Η πρόοδος εξαρτάται λιγότερο από την αναζήτηση της απόλυτης βεβαιότητας και περισσότερο από την ικανότητα των κοινωνιών να αξιοποιούν το καλύτερο διαθέσιμο επιστημονικό τεκμήριο, να αναθεωρούν τις επιλογές τους καθώς η γνώση εξελίσσεται και να διαμορφώνουν πολιτικές που παραμένουν ευέλικτες απέναντι σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς.
- Η Βασιλεία Παύλου ασχολείται με ζητήματα ταυτότητας, ηθικής ευθύνης και φιλοσοφικά νοήματα.