Η Σιωπηλή Κανονικοποίηση του Ακραίου
Η ιστορία σπάνια επιστρέφει μεταμφιεσμένη σε τέρας. Συνήθως επιστρέφει μεταμφιεσμένη σε κάτι συνηθισμένο.
Πώς οι δημοκρατίες συνηθίζουν σταδιακά όσα κάποτε θεωρούσαν αδιανόητα.
Το ακραίο δεν γίνεται επικίνδυνο μόνο όταν εμφανίζεται αλλά όταν παύει να μας εκπλήσσει.
Είναι όταν παύει να φαίνεται ακραίο.
Οι δημοκρατικές κοινωνίες δεν απειλούνται πάντοτε από ξαφνικές ανατροπές.
Συχνά οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι εμφανίζονται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα από μια διαδικασία σταδιακής εξοικείωσης με ιδέες, πρακτικές και συμπεριφορές που κάποτε θεωρούνταν ακραίες.
Η ιστορία διδάσκει ότι ελάχιστα πολιτικά κινήματα ξεκίνησαν ως κυρίαρχες δυνάμεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις βρίσκονταν αρχικά στο περιθώριο. Οι θέσεις τους προκαλούσαν αντιδράσεις και ανησυχία. Με την πάροδο του χρόνου όμως, η συνεχής παρουσία τους στον δημόσιο διάλογο, η προβολή τους από τα μέσα ενημέρωσης και η σταδιακή αποδοχή μέρους της ρητορικής τους, οδήγησαν σε μια διαδικασία κανονικοποίησης.
Η κανονικοποίηση δεν σημαίνει απαραίτητα αποδοχή. Σημαίνει ότι κάτι παύει να θεωρείται ασυνήθιστο. Όταν μια κοινωνία συνηθίζει μια ακραία ιδέα, αρχίζει να τη θεωρεί μια ακόμη άποψη ανάμεσα σε πολλές άλλες. Από εκείνο το σημείο και μετά, η απόσταση μεταξύ περιθωρίου και κέντρου μειώνεται σημαντικά.
Το φαινόμενο αυτό έχει καταγραφεί επανειλημμένα στην ιστορία. Στη δεκαετία του 1920 και του 1930, αρκετοί Ευρωπαίοι υποτίμησαν την άνοδο ακραίων πολιτικών κινημάτων, θεωρώντας ότι η δημοκρατία ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να τα απορροφήσει. Αντί να απομονωθούν πολιτικά, πολλά από αυτά τα κινήματα απέκτησαν σταδιακά θεσμική νομιμοποίηση. Συμμετείχαν σε εκλογές, απέκτησαν δημόσιο βήμα και τελικά βρέθηκαν σε θέσεις εξουσίας. Οι συνέπειες είναι γνωστές και καταγράφηκαν με τραγικό τρόπο στην ιστορία του 20ού αιώνα.
Η νομιμοποίηση ακραίων σχηματισμών δεν προκύπτει μόνο μέσω της εκλογικής τους ενίσχυσης. Συχνά ξεκινά όταν παραδοσιακά πολιτικά κόμματα υιοθετούν τμήματα της ρητορικής τους, θεωρώντας ότι έτσι θα περιορίσουν την επιρροή τους. Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι συχνά συμβαίνει το αντίθετο. Αντί να αποδυναμώνονται οι ακραίες ιδέες, ενισχύονται επειδή αποκτούν μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της κανονικοποίησης είναι η σταδιακή μετατόπιση των ορίων του δημόσιου διαλόγου. Θέσεις που κάποτε θεωρούνταν αδιανόητες αρχίζουν να συζητούνται ως λογικές επιλογές. Η γλώσσα γίνεται πιο επιθετική. Η πόλωση αυξάνεται. Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς ενισχύεται. Η κοινωνία συνηθίζει σε έναν τρόπο σκέψης που διαχωρίζει τους ανθρώπους σε «εμάς» και «εκείνους».
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αντισυστημική ή εναλλακτική πολιτική άποψη είναι επικίνδυνη. Η δημοκρατία χρειάζεται πλουραλισμό, κριτική και αμφισβήτηση. Χρειάζεται όμως και σαφή διάκριση ανάμεσα στη θεμιτή πολιτική διαφωνία και στην υπονόμευση των θεμελιωδών αρχών της δημοκρατικής συνύπαρξης, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου.
Η μεγαλύτερη δύναμη των ακραίων ιδεολογιών δεν βρίσκεται πάντοτε στα επιχειρήματα τους. Βρίσκεται στην ικανότητα τους να παρουσιάζονται ως κάτι φυσιολογικό. Όταν μια κοινωνία σταματά να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, τότε ο κίνδυνος αποκτά πλεονέκτημα.
Η δημοκρατία δεν προστατεύεται μόνο από τους νόμους και τους θεσμούς. Προστατεύεται επίσης από τη συλλογική μνήμη. Από την ικανότητα των πολιτών να θυμούνται πού οδήγησαν στο παρελθόν ο φανατισμός, ο αποκλεισμός και η απαξίωση του διαφορετικού. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Συχνά όμως επαναλαμβάνει τα ίδια προειδοποιητικά σημάδια.
Γι’ αυτό και η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι μόνο να αντιμετωπιστούν οι ακραίες ιδέες. Είναι να αποτραπεί η μετατροπή τους σε κάτι συνηθισμένο.
Διότι όταν το ακραίο γίνεται κανονικό, η δημοκρατία αρχίζει να χάνει ένα μέρος της άμυνας της χωρίς καν να το αντιλαμβάνεται.
Οι δημοκρατίες δεν αλλάζουν μέσα σε μια νύχτα. Αλλάζουν όταν συνηθίζουν το αδιανόητο.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.