Ο κόσμος αλλάζει δέρμα
Εκεί που σβήνουν οι βεβαιότητες, γεννιούνται οι δυνατότητες.
Ανάμεσα στο τέλος των βεβαιοτήτων και στη γέννηση ενός νέου ορίζοντα.
Δεν τελειώνει η ιστορία.
Αλλάζει η σελίδα.
The future is not hidden beyond the horizon. It is taking shape in the choices we make today.
Υπάρχουν εποχές που μοιάζουν με ήσυχα ποτάμια.
Οι μέρες κυλούν προβλέψιμα, οι θεσμοί δείχνουν σταθεροί και το αύριο φαντάζει ως φυσική συνέχεια του χθες.
Και υπάρχουν εποχές σαν τη δική μας.
Εποχές που θυμίζουν περισσότερο εργοτάξιο παρά οικοδόμημα. Εποχές στις οποίες οι παλιές βεβαιότητες ξηλώνονται πριν ακόμη σχεδιαστούν οι καινούργιες. Εποχές όπου οι χάρτες αλλάζουν γρηγορότερα από την ικανότητα μας να τους διαβάσουμε.
Γύρω μας, πολλά από όσα θεωρούνταν αυτονόητα μοιάζουν να τρίζουν. Συμμαχίες δεκαετιών δοκιμάζονται. Διεθνείς οργανισμοί αναζητούν νέο ρόλο. Η παγκοσμιοποίηση επανεξετάζεται. Η οικονομία αναζητεί νέες ισορροπίες. Οι κοινωνίες εμφανίζονται πιο συνδεδεμένες τεχνολογικά από ποτέ, αλλά συχνά πιο κατακερματισμένες ψυχολογικά και πολιτικά.
Η αίσθηση αυτή γεννά ένα παράδοξο. Ζούμε στην εποχή της αφθονίας των πληροφοριών και ταυτόχρονα στην εποχή της αβεβαιότητας. Γνωρίζουμε περισσότερα από κάθε προηγούμενη γενιά, αλλά δυσκολευόμαστε περισσότερο να προβλέψουμε την επόμενη στροφή.
Ίσως επειδή η πραγματική αλλαγή δεν αφορά μόνο τη γεωπολιτική.
Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Για δεκαετίες, η ανθρωπότητα πορεύτηκε με μια σχετική βεβαιότητα ότι η πρόοδος ήταν σχεδόν αυτόματη. Ότι η οικονομική ανάπτυξη θα συνεχιζόταν. Ότι η τεχνολογία θα έλυνε τα περισσότερα προβλήματα. Ότι κάθε νέα γενιά θα ζούσε καλύτερα από την προηγούμενη.
Σήμερα αυτές οι παραδοχές αμφισβητούνται.
Η κλιματική αλλαγή υπενθυμίζει τα όρια των φυσικών πόρων. Η υπογεννητικότητα μεταμορφώνει αθόρυβα ολόκληρες κοινωνίες. Οι μεταναστευτικές ροές επηρεάζουν δημογραφικές και πολιτισμικές ισορροπίες. Η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει πρωτόγνωρες δυνατότητες αλλά και νέα ερωτήματα για την εργασία, την εκπαίδευση, τη δημοκρατία και την ίδια την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
Δεν πρόκειται απλώς για μια περίοδο κρίσεων.
Πρόκειται για μια περίοδο μετάβασης.
Και οι μεταβάσεις είναι πάντοτε άβολες. Μοιάζουν με γέφυρες που δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί. Με σπίτια που ανακαινίζονται ενώ οι ένοικοι τους συνεχίζουν να κατοικούν μέσα σε αυτά.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η μεγαλύτερη απειλή ίσως δεν είναι ούτε οι πόλεμοι ούτε οι οικονομικές αναταράξεις.
Ίσως είναι η παραίτηση.
Η πεποίθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει. Ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα. Ότι οι πολίτες δεν μπορούν να επηρεάσουν τις εξελίξεις.
Η ιστορία όμως διδάσκει ακριβώς το αντίθετο.
Οι μεγαλύτερες αλλαγές γεννήθηκαν συνήθως σε περιόδους αμφιβολίας. Οι πιο δημιουργικές ιδέες εμφανίστηκαν όταν τα παλιά μοντέλα έδειχναν να εξαντλούνται. Οι κοινωνίες που προχώρησαν μπροστά δεν ήταν εκείνες που δεν αντιμετώπισαν δυσκολίες, αλλά εκείνες που βρήκαν τη δύναμη να τις μετατρέψουν σε ευκαιρίες αναστοχασμού και ανανέωσης.
Σήμερα ίσως χρειαζόμαστε λιγότερη βεβαιότητα και περισσότερη σοφία.
Λιγότερα συνθήματα και περισσότερη κατανόηση.
Λιγότερη ιδεολογική ακαμψία και περισσότερη διάθεση σύνθεσης.
Η εποχή μας δεν φαίνεται να ζητά ήρωες που έχουν έτοιμες όλες τις απαντήσεις. Αναζητά ανθρώπους και κοινωνίες που είναι πρόθυμοι να θέσουν τις σωστές ερωτήσεις.
Πώς θα διατηρήσουμε τη δημοκρατία σε έναν ψηφιακό κόσμο;
Πώς θα συνδυάσουμε την οικονομική ανάπτυξη με την περιβαλλοντική ευθύνη;
Πώς θα αξιοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς να υποβαθμίσουμε τον άνθρωπο;
Πώς θα ενισχύσουμε την κοινωνική συνοχή σε κοινωνίες που γίνονται ολοένα πιο σύνθετες και πολυποίκιλες;
Καμία από αυτές τις ερωτήσεις δεν έχει εύκολη απάντηση.
Αυτό όμως δεν είναι λόγος απαισιοδοξίας.
Είναι λόγος συμμετοχής.
Ο κόσμος που γνωρίζαμε ίσως πράγματι αλλάζει δέρμα. Όμως η αλλαγή δεν είναι συνώνυμη της παρακμής. Συχνά αποτελεί το πρώτο βήμα μιας νέας διαδρομής.
Κάθε γενιά παραλαμβάνει έναν κόσμο ατελή και αντιφατικό. Η δική μας δεν αποτελεί εξαίρεση. Έχει όμως ένα μοναδικό προνόμιο και μια μεγάλη ευθύνη: να διαμορφώσει τους κανόνες μιας εποχής που μόλις αναδύεται.
Το μέλλον παραμένει αβέβαιο.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ελπιδοφόρο στοιχείο της εποχής μας.
Διότι όσο το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο, εξακολουθεί να χωρά όραμα, δημιουργία, συνεργασία και ελευθερία.
Η ιστορία δεν τελειώνει.
Απλώς ετοιμάζεται να γράψει το επόμενο κεφάλαιο της.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.