Οι μακρές σκιές της Ιστορίας
Κράτος, θεσμική μνήμη και η ανθεκτικότητα των μηχανισμών εξουσίας.
Η Ιστορία δεν κληροδοτεί μόνο σύνορα.
Κληροδοτεί και τρόπους διακυβέρνησης.
Oι σκιές τους δοκιμάζουν ακόμη τις δημοκρατίες.
Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στα πρόσωπα. Στις κυβερνήσεις. Στους ηγέτες. Στα πολιτικά κόμματα.
Πολύ λιγότερο συζητείται εκείνο που, σύμφωνα με την πολιτική επιστήμη, μεταβάλλεται με πολύ βραδύτερους ρυθμούς, δηλαδή, το ίδιο το κράτος και οι θεσμικές του κουλτούρες.
Οι κυβερνήσεις εκλέγονται και αποχωρούν. Οι κρατικοί μηχανισμοί, όμως, διαθέτουν αξιοσημείωτη ιστορική αντοχή. Διοικητικές πρακτικές, αντιλήψεις περί εθνικής ασφάλειας, τρόποι άσκησης της εξουσίας και θεσμικές νοοτροπίες συχνά διαπερνούν ολόκληρες ιστορικές περιόδους, ανεξάρτητα από τις πολιτικές αλλαγές που μεσολαβούν.
Η διαπίστωση αυτή δεν αφορά ένα μόνο κράτος ούτε μια μόνο περιοχή του κόσμου.
Τα τελευταία χρόνια, η διεθνής ιστοριογραφία έχει στραφεί με ιδιαίτερη ένταση προς τη μελέτη των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας. Η συζήτηση δεν περιορίζεται πλέον στις οικονομικές ή γεωπολιτικές διαστάσεις της αυτοκρατορικής ισχύος, αλλά εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η διοίκηση, το δίκαιο, οι μηχανισμοί ασφαλείας και η οργανωμένη κρατική βία, διαμόρφωσαν θεσμούς που επέζησαν ακόμη και μετά το τέλος των αποικιών. Η έρευνα της ιστορικού Caroline Elkins αποτελεί μια από τις σημαντικότερες συμβολές αυτής της αναθεώρησης, αν και ορισμένα από τα συμπεράσματα της έχουν επίσης αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής κριτικής και συζήτησης.
Η έννοια της θεσμικής συνέχειας αποκτά εδώ ιδιαίτερη σημασία.
Οι θεσμοί δεν μεταφέρουν μόνο αρμοδιότητες. Μεταφέρουν εμπειρίες, αντανακλαστικά, τρόπους σκέψης και αντιλήψεις περί νομιμότητας. Ένα κράτος μπορεί να αλλάξει σύνταγμα, να μεταβάλει πολιτικό σύστημα ή να αποκτήσει νέα πολιτική ηγεσία, χωρίς να μετασχηματιστούν πλήρως οι βαθύτερες διοικητικές του δομές.
Η παρατήρηση αυτή απαντά και στη σύγχρονη συζήτηση για την Τουρκία.
Στη διεθνή βιβλιογραφία συνυπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις. Μια σχολή θεωρεί ότι η ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας συνιστούσε μια ριζική τομή με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μια άλλη υποστηρίζει ότι, παρά τις ιδεολογικές και θεσμικές μεταβολές, διατηρήθηκαν σημαντικές συνέχειες ως προς τον συγκεντρωτισμό, την αντίληψη περί κρατικής ενότητας, τη σχέση κράτους και κοινωνίας και τη διαχείριση των ζητημάτων ασφάλειας και μειονοτήτων. Πρόκειται για μια ενεργή επιστημονική συζήτηση και όχι για ζήτημα επί του οποίου υπάρχει καθολική συναίνεση.
Ανάλογες συζητήσεις διεξάγονται σχεδόν σε όλες τις χώρες που γνώρισαν αποικιοκρατία, εμφυλίους πολέμους ή μακρές περιόδους έκτακτης ανάγκης.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι έκτακτες εξουσίες έχουν την τάση να αφήνουν μόνιμα αποτυπώματα. Μηχανισμοί που δημιουργούνται για να αντιμετωπίσουν μία κρίση συχνά επιβιώνουν πολύ μετά το τέλος της. Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί οι ώριμες δημοκρατίες επενδύουν στη διάκριση των εξουσιών, στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, στην ελεύθερη δημοσιογραφία και στην ακαδημαϊκή έρευνα.
Η δημοκρατία δεν προστατεύεται μόνο από τους νόμους.
Προστατεύεται από την ικανότητα μιας κοινωνίας να εξετάζει κριτικά την ίδια της την ιστορία.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά επίσης η διάκριση ανάμεσα στις καταγγελίες, στις δημοσιογραφικές αποκαλύψεις και στις δικαστικά αποδεδειγμένες πράξεις. Στη σύγχρονη εποχή, πληροφορίες διακινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα μέσω των μέσων ενημέρωσης και των κοινωνικών δικτύων. Η δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αντιμετωπίζει κάθε σοβαρό ισχυρισμό με θεσμική σοβαρότητα. Ούτε να τον απορρίπτει προκαταβολικά ούτε να τον υιοθετεί άκριτα. Η τεκμηρίωση, η ανεξάρτητη δικαστική διερεύνηση και η τήρηση της δίκαιης διαδικασίας αποτελούν θεμελιώδεις προϋποθέσεις του κράτους δικαίου.
Το ίδιο ισχύει και για τη συλλογική μνήμη.
Οι κοινωνίες που αντιμετωπίζουν με ειλικρίνεια τα δύσκολα κεφάλαια του παρελθόντος δεν αποδυναμώνονται. Αντιθέτως, αποκτούν μεγαλύτερη θεσμική αυτοπεποίθηση, διότι η νομιμοποίηση τους δεν στηρίζεται σε εθνικούς μύθους αλλά στην εμπιστοσύνη προς την αλήθεια, όσο σύνθετη και αν είναι.
Η ιστορία δεν είναι δικαστήριο.
Είναι όμως ένας διαρκής καθρέφτης των θεσμών.
Και όσο οι δημοκρατίες επιλέγουν να κοιτάζουν αυτόν τον καθρέφτη χωρίς φόβο, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να διορθώνουν τα λάθη τους προτού αυτά μετατραπούν σε μόνιμες δομές εξουσίας.
Η μεγαλύτερη δύναμη μιας δημοκρατίας δεν βρίσκεται στην πεποίθηση ότι υπήρξε πάντοτε δίκαιη. Βρίσκεται στην ικανότητά της να αναγνωρίζει τα σφάλματα της, να λογοδοτεί γι’ αυτά και να μετατρέπει την ιστορική αυτογνωσία σε θεσμική πρόοδο.
Αυτή είναι, τελικά, η ουσιαστικότερη διαφορά ανάμεσα στην ισχύ ενός κράτους και στην ωριμότητα μιας δημοκρατίας.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.