Η σιωπηλή μετατόπιση της συνείδησης
Διάλογοι για την Πολιτική Συνείδηση
Κάθε εποχή αναζητά τις δικές της εξηγήσεις για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της.
Άλλοτε τις αναζητά στους ηγέτες, άλλοτε στους θεσμούς, στις ιδεολογίες, στην οικονομία ή στις διεθνείς εξελίξεις.
Όλα αυτά επηρεάζουν αναμφίβολα την πορεία μιας κοινωνίας. Παραμένει όμως ένα ερώτημα που προηγείται όλων των άλλων.
Πώς μεταβάλλεται η συνείδηση ενός ελεύθερου πολίτη;
Δεν πρόκειται για ακαδημαϊκή απορία. Από την απάντηση που θα δοθεί εξαρτάται συχνά η ποιότητα της δημοκρατίας, η ανθεκτικότητα των θεσμών και η ικανότητα μιας κοινωνίας να διακρίνει την πρόοδο από την απλή αλλαγή.
Οι μεγάλες ιστορικές μεταβολές σπάνια εμφανίζονται ως ξαφνικές ανατροπές. Συνήθως προετοιμάζονται αθόρυβα. Προηγούνται μικρές μετακινήσεις στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το δίκαιο, την ευθύνη, την ελευθερία, τη λογοδοσία και τη σχέση μας με τους άλλους. Όσα κάποτε προκαλούσαν προβληματισμό παύουν να τραβούν την προσοχή. Όσα θεωρούνταν προσωρινές εξαιρέσεις, αρχίζουν να αποκτούν μόνιμη θέση στην καθημερινότητα. Η αλλαγή ολοκληρώνεται πολύ πριν αποκτήσει όνομα.
Αυτή η διαδρομή δεν αποτελεί γνώρισμα μιας συγκεκριμένης χώρας, μιας ιδεολογίας ή μιας ιστορικής περιόδου. Αφορά κάθε κοινωνία που επιθυμεί να παραμείνει ανοικτή, δημοκρατική και δημιουργική. Κυρίως όμως αφορά κάθε άνθρωπο που επιδιώκει να ζει με συνέπεια απέναντι στις αξίες που ο ίδιος θεωρεί θεμελιώδεις.
Η δημόσια συζήτηση συχνά περιστρέφεται γύρω από το ερώτημα ποιος έχει δίκιο. Το ερώτημα αυτό έχει σημασία. Δεν είναι όμως το μοναδικό. Εξίσου σημαντικό είναι να αναζητήσουμε με ποιον τρόπο φθάνουμε στις πεποιθήσεις μας. Ποια εμπειρία τις διαμορφώνει. Ποιες επιρροές τις ενισχύουν. Ποιες συνθήκες μας οδηγούν να τις επανεξετάσουμε ή, αντίθετα, να τις υπερασπιστούμε ακόμη και όταν τα γεγονότα μας καλούν να τις αξιολογήσουμε ξανά.
Εδώ ακριβώς συναντώνται η γνώση και η δημοκρατία.
Η γνώση δεν προσφέρει μόνο πληροφορίες. Καλλιεργεί τη διάκριση. Επιτρέπει στον άνθρωπο να ξεχωρίζει την περιγραφή από την πραγματικότητα, τη ρητορική από την ουσία, την πρόθεση από το αποτέλεσμα, την πίστη από τη βεβαιότητα.
Χωρίς αυτή την ικανότητα, ακόμη και οι ευγενέστερες προθέσεις μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένες επιλογές. Με αυτή την ικανότητα, ακόμη και η πιο δύσκολη διαφωνία μπορεί να μετατραπεί σε δημιουργικό διάλογο.
Η δημοκρατία δεν ζητά από τους πολίτες να συμφωνούν σε όλα. Ζητά κάτι πολύ πιο απαιτητικό. Να διατηρούν την πνευματική τους ανεξαρτησία. Να μην εκχωρούν την κρίση τους ούτε στον φόβο, ούτε στην οικειότητα, ούτε στην κομματική ταύτιση, ούτε στη γοητεία των εύκολων βεβαιοτήτων.
Η ανεξάρτητη κρίση δεν γεννιέται αυθόρμητα. Καλλιεργείται. Χρειάζεται παιδεία, διάλογο, μνήμη, αυτογνωσία και προθυμία να εξετάζουμε τις δικές μας θέσεις με την ίδια αυστηρότητα που εξετάζουμε τις θέσεις των άλλων.
Το παρόν δοκίμιο δεν φιλοδοξεί να προσφέρει οριστικές απαντήσεις. Μια τέτοια φιλοδοξία θα αναιρούσε τον ίδιο του τον σκοπό. Φιλοδοξεί να συμβάλει σε μια διαφορετική άσκηση. Στην άσκηση της διάκρισης. Στην προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς οι κοινωνίες διαμορφώνουν τις επιλογές τους και πώς οι επιλογές αυτές επιστρέφουν για να διαμορφώσουν τις ίδιες τις κοινωνίες.
Η πολιτική θα αποτελέσει συχνά το παράδειγμα.
Δεν θα είναι όμως το μοναδικό αντικείμενο.
Το πραγματικό αντικείμενο είναι ο άνθρωπος. Ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται, αμφιβάλλει, πείθεται, προσαρμόζεται, αντιστέκεται και τελικά αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του.
Αν υπάρχει μια φιλοδοξία που διατρέχει αυτές τις σελίδες, δεν είναι να υποδείξουν τι πρέπει να πιστέψει ο αναγνώστης.
Είναι να ενθαρρύνουν μια συνήθεια που αποτελεί ίσως το πιο πολύτιμο γνώρισμα κάθε ώριμης δημοκρατίας.
Τη συνήθεια να εξετάζουμε πρώτα τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και έπειτα τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγουμε.
Η διάκριση ως δημοκρατική αρετή
Στον δημόσιο διάλογο χρησιμοποιούνται συχνά λέξεις όπως γνώση, ελευθερία, δικαιοσύνη, ισότητα και δημοκρατία. Οι έννοιες αυτές συνοδεύουν σχεδόν κάθε πολιτική συζήτηση. Σπάνια όμως αφιερώνουμε χρόνο στο ερώτημα που προηγείται όλων των άλλων.
Πώς διακρίνει ο άνθρωπος;
Πώς ξεχωρίζει το ουσιώδες από το επουσιώδες, την πραγματικότητα από την εντύπωση, τη σταθερή αρχή από την πρόσκαιρη σκοπιμότητα;
Η ποιότητα κάθε δημοκρατίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα αυτής της διάκρισης.
Μια κοινωνία μπορεί να διαθέτει θεσμούς, νόμους και διαδικασίες. Αν όμως οι πολίτες της αδυνατούν να διακρίνουν την ουσία πίσω από τη μορφή, τότε ακόμα και οι καλύτεροι θεσμοί αρχίζουν σταδιακά να αποδυναμώνονται.
Η ιστορία δεν διδάσκει μόνο τι συνέβη.
Διδάσκει και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έφθασαν να θεωρούν φυσιολογικό κάτι που προηγουμένως θα τους προβλημάτιζε.
Καμιά κοινωνία δεν εγκαταλείπει τις αξίες της μέσα σε μια ημέρα.
Προηγείται πάντοτε μια αργή διαδικασία εξοικείωσης.
Η πρώτη παραχώρηση φαίνεται μικρή.
Η δεύτερη δικαιολογείται ευκολότερα.
Η τρίτη περνά σχεδόν απαρατήρητη.
Κάποια στιγμή η συζήτηση δεν αφορά πλέον αν μια μεταβολή είναι ορθή, αλλά αν μπορεί ακόμη να ανατραπεί.
Η διαδρομή αυτή δεν οφείλεται πάντοτε σε κακή πρόθεση.
Πολύ συχνότερα οφείλεται στην ανθρώπινη ανάγκη για σταθερότητα.
Ο άνθρωπος επιθυμεί να αισθάνεται ότι οι επιλογές του έχουν συνοχή. Γι’ αυτό αναζητά επιχειρήματα που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύει. Αναζητά ανθρώπους που σκέφτονται παρόμοια. Διαβάζει ευκολότερα όσα συμφωνούν με τις πεποιθήσεις του. Δυσκολεύεται να ακούσει μια διαφορετική οπτική, όχι πάντοτε επειδή φοβάται την αλήθεια, αλλά επειδή συνήθως η αμφισβήτηση προκαλεί εσωτερική αναστάτωση.
Η τάση αυτή είναι ανθρώπινη.
Ακριβώς γι’ αυτό η δημοκρατία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην καλή πρόθεση.
Χρειάζεται παιδεία.
Χρειάζεται άσκηση.
Χρειάζεται μια διαρκή καλλιέργεια της διάκρισης.
Η διάκριση δεν είναι δυσπιστία απέναντι στους πάντες.
Δεν είναι κυνισμός.
Δεν είναι η άρνηση κάθε συνεργασίας.
Είναι η ικανότητα να εξετάζουμε με προσοχή πριν αποδεχθούμε, να ακούμε πριν αποφανθούμε και να αναζητούμε την ουσία πριν υιοθετήσουμε ένα συμπέρασμα.
Χωρίς αυτή την άσκηση, ακόμη και οι καλύτερες προθέσεις μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένες κρίσεις.
Με αυτή την άσκηση, ακόμη και μια βαθιά διαφωνία μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία κατανόησης.
Η διάκριση αποτελεί επίσης αντίβαρο απέναντι σε μια άλλη ανθρώπινη αδυναμία.
Την ανάγκη να προσωποποιούμε τα πάντα.
Συχνά αξιολογούμε μια ιδέα ανάλογα με εκείνον που την εκφράζει.
Εμπιστευόμαστε ένα πρόσωπο και μαζί του εμπιστευόμαστε κάθε νέα θέση που διατυπώνει.
Ή απορρίπτουμε έναν άνθρωπο και μαζί του απορρίπτουμε οτιδήποτε προτείνει.
Η δημοκρατική κρίση ακολουθεί διαφορετικό δρόμο.
Δεν ξεκινά από το πρόσωπο.
Ξεκινά από την αρχή.
Συνεχίζει στην πράξη.
Και ολοκληρώνεται με την αξιολόγηση του αποτελέσματος.
Η προσωπική εκτίμηση έχει τη θέση της.
Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τη δημόσια κρίση.
Εδώ βρίσκεται μια από τις πιο απαιτητικές δοκιμασίες του ενεργού πολίτη.
Να μπορεί να εκτιμά έναν άνθρωπο χωρίς να παραιτείται από το δικαίωμα της κριτικής.
Να μπορεί να διαφωνεί με μια επιλογή χωρίς να αμφισβητεί αναγκαστικά την αξιοπρέπεια εκείνου που την έκανε.
Η διάκριση, επομένως, δεν χωρίζει μόνο τις ιδέες.
Χωρίζει και τις έννοιες που συχνά συγχέονται.
Άλλο ο σεβασμός.
Άλλο η συμφωνία.
Άλλο η συνεργασία.
Άλλο η ταύτιση.
Άλλο η κατανόηση.
Άλλο η δικαιολόγηση.
Η αδυναμία να ξεχωρίσουμε αυτές τις έννοιες οδηγεί πολλές φορές σε έναν δημόσιο λόγο όπου οι αποχρώσεις εξαφανίζονται και κυριαρχούν μόνο οι βεβαιότητες.
Μια δημοκρατία, όμως, δεν αναπτύσσεται μέσα στις βεβαιότητες.
Αναπτύσσεται εκεί όπου οι πολίτες διατηρούν την προθυμία να εξετάζουν, να αναθεωρούν και να μαθαίνουν.
Εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται η πολιτική συνείδηση.
Όχι ως σύνολο απαντήσεων.
Αλλά ως διαρκής άσκηση διάκρισης.
Η ήσυχη δύναμη της αυτοδικαίωσης
Κάθε άνθρωπος επιθυμεί να βλέπει τον εαυτό του ως συνεπή.
Δεν πρόκειται για αδυναμία.
Πρόκειται για μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη.
Έχουμε ανάγκη να αισθανόμαστε ότι οι αποφάσεις μας εκφράζουν τις αξίες μας, ότι οι πράξεις μας ακολουθούν τις πεποιθήσεις μας και ότι η πορεία μας διαθέτει εσωτερική συνοχή.
Η ανάγκη αυτή αποτελεί πηγή δύναμης.
Μπορεί όμως να μετατραπεί και σε πηγή αυταπάτης.
Δεν είναι πάντοτε εύκολο να παραδεχθεί κανείς ότι μια επιλογή του υπήρξε λανθασμένη. Ακόμη δυσκολότερο είναι να αναγνωρίσει ότι μια σειρά μικρών αποφάσεων τον οδήγησε σταδιακά σε μια κατεύθυνση που ο ίδιος δεν θα επέλεγε συνειδητά.
Τότε ενεργοποιείται ένας από τους πιο διακριτικούς μηχανισμούς της ανθρώπινης σκέψης.
Η αυτοδικαίωση.
Δεν εμφανίζεται ως ψεύδος.
Εμφανίζεται ως εξήγηση.
Ως λογική ερμηνεία.
Ως προσπάθεια να αποκατασταθεί η εσωτερική ισορροπία ανάμεσα σε όσα πιστεύουμε και σε όσα πράττουμε.
Αυτός ο μηχανισμός δεν ανήκει σε μια ιδεολογία.
Δεν χαρακτηρίζει μια πολιτική παράταξη.
Δεν αποτελεί προνόμιο των ανθρώπων που κατέχουν δημόσια αξιώματα.
Αφορά κάθε άνθρωπο.
Τον γονέα.
Τον εκπαιδευτικό.
Τον ερευνητή.
Τον δημοσιογράφο.
Τον δικαστή.
Τον επιχειρηματία.
Τον ακτιβιστή.
Τον πολίτη.
Αφορά όλους όσοι καλούνται να αποφασίσουν ανάμεσα σε περισσότερες από μια διαδρομές.
Γι’ αυτό και η δημοκρατία δεν χρειάζεται μόνο πολίτες με ισχυρές πεποιθήσεις.
Χρειάζεται πολίτες που να διαθέτουν την εσωτερική ελευθερία να εξετάζουν τις ίδιες τους τις βεβαιότητες.
Δεν πρόκειται για αμφιβολία που παραλύει.
Πρόκειται για επίγνωση.
Για την αποδοχή ότι καμιά ανθρώπινη κρίση δεν βρίσκεται οριστικά έξω από το πεδίο της επανεξέτασης.
Στη δημόσια ζωή συχνά αναζητούμε τις μεγάλες αιτίες των εξελίξεων.
Αναλύουμε εκλογές.
Συσχετισμούς.
Διεθνείς ισορροπίες.
Οικονομικούς δείκτες.
Όλα αυτά έχουν σημασία.
Παραμένει όμως ένα λιγότερο ορατό ερώτημα.
Πόσες μεγάλες πολιτικές μεταβολές άρχισαν από μικρές προσωπικές δικαιολογίες;
Από τη φράση «αυτή τη φορά δεν υπάρχει άλλη λύση».
Από τη σκέψη ότι «η συγκεκριμένη περίπτωση είναι διαφορετική».
Από την πεποίθηση ότι «ο σκοπός δικαιολογεί αυτή τη μικρή παρέκκλιση».
Καθε μια από αυτές τις σκέψεις φαίνεται περιορισμένη.
Καμιά δεν μοιάζει αρκετή για να αλλάξει μια κοινωνία.
Όταν όμως επαναλαμβάνονται από χιλιάδες ανθρώπους, αρχίζουν να διαμορφώνουν ένα νέο συλλογικό κλίμα.
Οι δημοκρατίες δεν οικοδομούνται μόνο με νόμους.
Οικοδομούνται και με συνήθειες.
Το ίδιο ισχύει και για την αποδυνάμωση τους.
Δεν προηγούνται πάντα οι θεσμικές μεταβολές.
Συχνά προηγείται η εξοικείωση των πολιτών με μικρές αποκλίσεις που παύουν σταδιακά να προκαλούν εσωτερική αντίσταση.
Η διαδικασία αυτή είναι τόσο αθόρυβη, ώστε πολλές φορές γίνεται αντιληπτή μόνο εκ των υστέρων.
Εκεί ακριβώς αποκτά ιδιαίτερη σημασία η αυτογνωσία.
Όχι ως προσωπική αρετή.
Ως δημοκρατική ανάγκη.
Μια κοινωνία που ενθαρρύνει τους πολίτες να αναγνωρίζουν τα λάθη τους χωρίς να τους ταπεινώνει, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ουσιαστική πρόοδο.
Αντίθετα, μια κοινωνία που αντιμετωπίζει κάθε αναθεώρηση ως αδυναμία, ωθεί τους ανθρώπους να υπερασπίζονται επιλογές τις οποίες οι ίδιοι έχουν πάψει να θεωρούν πειστικές.
Η πνευματική ακεραιότητα δεν μετριέται από το πόσο σπάνια αλλάζει κανείς γνώμη.
Μετριέται από το πόσο έντιμα αναζητά την αλήθεια, ακόμη και όταν αυτή τον υποχρεώνει να αναθεωρήσει τον ίδιο του τον εαυτό.
Εκεί, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, η δημοκρατία συναντά τον άνθρωπο.
Και εκεί αρχίζει η πιο απαιτητική μορφή ελευθερίας.
Οι θεσμοί και οι άνθρωποι
Οι δημοκρατίες δημιουργούν θεσμούς για να περιορίζουν την αυθαιρεσία της εξουσίας.
Οι θεσμοί, όμως, όσο προσεκτικά και αν έχουν σχεδιαστεί, δεν λειτουργούν μόνοι τους.
Αποκτούν περιεχόμενο μέσα από τους ανθρώπους που τους υπηρετούν και μέσα από τους πολίτες που τους αξιολογούν.
Ένας νόμος μπορεί να είναι άρτιος.
Ένα σύνταγμα μπορεί να είναι προοδευτικό.
Ένας θεσμός μπορεί να διαθέτει όλες τις απαραίτητες εγγυήσεις.
Τίποτε από αυτά δεν αρκεί, αν η κοινωνία παύσει να ενδιαφέρεται για τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται.
Η δημοκρατία δεν προστατεύεται μόνο από τις διατάξεις της.
Προστατεύεται από την ποιότητα της δημόσιας συνείδησης.
Για τον λόγο αυτό, η σχέση ανάμεσα στον πολίτη και στους θεσμούς δεν μπορεί να είναι σχέση τυφλής εμπιστοσύνης ούτε μόνιμης καχυποψίας.
Χρειάζεται κάτι δυσκολότερο.
Μια σχέση ώριμης εγρήγορσης.
Εμπιστοσύνη, χωρίς αφέλεια.
Κριτική, χωρίς μηδενισμό.
Συνεργασία, χωρίς εξάρτηση.
Η ισορροπία αυτή δεν είναι εύκολη.
Η ανθρώπινη φύση τείνει να αναζητά πρόσωπα περισσότερο παρά αρχές.
Είναι φυσικό να εμπνέεται από ανθρώπους με ήθος, εμπειρία και δημόσια προσφορά.
Η παρουσία τέτοιων ανθρώπων αποτελεί πλούτο για κάθε κοινωνία.
Παραμένει όμως ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί να παραμεριστεί.
Μέχρι ποιο σημείο η προσωπική αξιοπιστία μπορεί να μεταφερθεί αυτομάτως σε κάθε επιλογή που ακολουθεί;
Η εκτίμηση προς έναν άνθρωπο δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη συμφωνία σε κάθε απόφασή του.
Η ιστορία διδάσκει ότι άνθρωποι με σπουδαία διαδρομή έλαβαν κατά καιρούς αποφάσεις που κρίθηκαν διαφορετικά από τις προθέσεις τους.
Διδάσκει επίσης ότι πρόσωπα με περιορισμένη δημόσια αναγνώριση διατύπωσαν ιδέες που αργότερα αποδείχθηκαν πολύτιμες.
Η αξία μιας δημόσιας θέσης δεν εξαρτάται αποκλειστικά από εκείνον που την εκφράζει.
Ούτε όμως μπορεί να αποκοπεί εντελώς από την αξιοπιστία του φορέα της.
Αυτή ακριβώς η ισορροπία απαιτεί διάκριση.
Η δημοκρατική σκέψη καλείται να αξιολογεί ταυτόχρονα και το πρόσωπο και την πράξη.
Χωρίς προσωπολατρία.
Χωρίς ισοπεδωτική απαξίωση.
Με την ίδια πνευματική εντιμότητα απέναντι σε όλους.
Εδώ αναδύεται μια ακόμη διάσταση της ευθύνης.
Η δημόσια παρουσία δεν παράγει μόνο αποφάσεις.
Παράγει και συμβολισμούς.
Κάθε συμμετοχή σε έναν θεσμό, κάθε αποδοχή μιας θέσης ευθύνης, κάθε δημόσια συνεργασία, μεταφέρει ένα μήνυμα προς την κοινωνία.
Το μήνυμα αυτό δεν ταυτίζεται πάντοτε με την πρόθεση εκείνου που συμμετέχει.
Μπορεί να λειτουργήσει ως πρόσκληση αλλαγής.
Μπορεί όμως να εκληφθεί και ως επιβεβαίωση ότι όλα βαίνουν καλώς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συνεργασία είναι λανθασμένη.
Ούτε ότι κάθε συμμετοχή συνιστά παραίτηση από τις αρχές.
Σημαίνει όμως ότι κάθε δημόσια επιλογή συνοδεύεται από μια πρόσθετη ευθύνη.
Την ευθύνη να αναρωτιέται κανείς όχι μόνο τι επιδιώκει ο ίδιος, αλλά και ποιο αποτέλεσμα παράγει η παρουσία του στον δημόσιο χώρο.
Η δημοκρατική ζωή γίνεται ουσιαστικότερη όταν οι άνθρωποι δεν περιορίζονται στην εξέταση των προθέσεων.
Όταν αναζητούν και τις συνέπειες.
Όταν αποδέχονται ότι η καλή πρόθεση αποτελεί αναγκαία αφετηρία, όχι όμως και επαρκές κριτήριο αξιολόγησης.
Σε αυτό το σημείο συναντώνται η προσωπική ακεραιότητα και η δημόσια ευθύνη.
Η πρώτη αφορά τη συνείδηση του ανθρώπου.
Η δεύτερη αφορά τις επιπτώσεις των επιλογών του στην κοινότητα.
Η δημοκρατία χρειάζεται και τις δυο.
Χωρίς ακεραιότητα, οι θεσμοί αδειάζουν από περιεχόμενο.
Χωρίς λογοδοσία, ακόμη και η ακεραιότητα κινδυνεύει να μετατραπεί σε προσωπική βεβαιότητα που δεν εξετάζεται ποτέ.
Ίσως, τελικά, η ωριμότητα μιας δημοκρατίας να μην αποκαλύπτεται στις στιγμές της ομοφωνίας.
Αποκαλύπτεται στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες και οι θεσμοί αντέχουν την ειλικρινή, τεκμηριωμένη και καλοπροαίρετη διαφωνία.
Εκεί δοκιμάζεται η αντοχή των αρχών.
Και εκεί διακρίνεται αν η εμπιστοσύνη αποτελεί καρπό συνείδησης ή απλώς συνήθεια.
Η συνέπεια δοκιμάζεται στις επιλογές
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες οι αρχές δεν αμφισβητούνται μετωπικά.
Απλώς μετακινούνται λίγο.
Όχι αρκετά ώστε να προκαλέσουν άμεση αντίδραση.
Αρκετά όμως ώστε, ύστερα από χρόνια, να είναι δύσκολο να θυμηθεί κανείς από πού άρχισε η αλλαγή.
Η πορεία αυτή δεν ακολουθεί πάντοτε μια ευθεία γραμμή.
Συχνά εξελίσσεται μέσα από μικρές προσαρμογές που φαίνονται εύλογες μέσα στις συνθήκες της κάθε εποχής.
Η πολιτική, άλλωστε, δεν ασκείται σε έναν ιδανικό κόσμο.
Απαιτεί διαπραγμάτευση.
Απαιτεί σύνθεση.
Απαιτεί αποφάσεις που λαμβάνονται μέσα σε αβεβαιότητα.
Το ερώτημα δεν είναι αν χρειάζονται συμβιβασμοί.
Χωρίς αυτούς, καμιά δημοκρατία δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό.
Ποιο είναι το σημείο όπου ο αναγκαίος συμβιβασμός παύει να υπηρετεί τις αρχές και αρχίζει να τις αντικαθιστά;
Δεν υπάρχει απάντηση που να ισχύει για όλες τις περιστάσεις.
Υπάρχει όμως ένα σταθερό κριτήριο.
Η συνέπεια ανάμεσα στις διακηρύξεις και στις επιλογές.
Όσο μεγαλύτερη γίνεται η απόσταση ανάμεσα τους, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ευθύνη της εξήγησης.
Η δημόσια εμπιστοσύνη δεν στηρίζεται στην τελειότητα.
Στηρίζεται στη διαφάνεια με την οποία μια κοινωνία αντιμετωπίζει τις αντιφάσεις της.
Οι πολίτες είναι συνήθως περισσότερο πρόθυμοι να αποδεχθούν μια δύσκολη απόφαση όταν κατανοούν γιατί ελήφθη και με ποιον τρόπο παραμένει συνεπής προς τις αρχές που τη θεμελιώνουν.
Το αντίθετο συμβαίνει όταν οι αρχές διατηρούνται μόνο στη γλώσσα, ενώ οι επιλογές ακολουθούν διαφορετική πορεία.
Εκεί γεννιέται μια μορφή ασυνέπειας που δύσκολα γίνεται αντιληπτή στην αρχή.
Οι ίδιες αξίες εξακολουθούν να προβάλλονται.
Οι ίδιες έννοιες επαναλαμβάνονται.
Η πραγματικότητα όμως αρχίζει να απομακρύνεται αθόρυβα από τις λέξεις που τη συνοδεύουν.
Αυτό δεν αφορά μόνο όσους ασκούν εξουσία.
Αφορά εξίσου εκείνους που επιλέγουν να τη στηρίξουν, να τη συμβουλεύσουν, να συνεργαστούν μαζί της ή να της προσδώσουν κύρος.
Η δημόσια συμμετοχή δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Δεν σημαίνει ότι κάθε συμμετοχή ισοδυναμεί με αποδοχή κάθε επιλογής.
Σημαίνει όμως ότι κάθε συμμετοχή παράγει και ένα δεύτερο αποτέλεσμα.
Δημιουργεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στο πρόσωπο και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο αποφάσισε να δράσει.
Ακριβώς εδώ εμφανίζεται ένα από τα πιο απαιτητικά ερωτήματα της δημοκρατικής ζωής.
Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να παραμείνει πιστός στις αρχές του, όταν επιλέγει να υπηρετήσει έναν θεσμό, έναν οργανισμό ή μια πολιτική κατεύθυνση που εκφράζει διαφορετικές προτεραιότητες ή διαφορετική αντίληψη για κρίσιμα δημόσια ζητήματα;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι προκαθορισμένη.
Υπάρχουν άνθρωποι που κατόρθωσαν να βελτιώσουν θεσμούς εκ των έσω.
Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι θεσμοί αποδείχθηκαν ισχυρότεροι από την πρόθεση εκείνων που επιδίωξαν να τους μεταβάλουν.
Γι’ αυτό, η ουσία δεν βρίσκεται στην πρόθεση ούτε στην καχυποψία.
Βρίσκεται στη διαρκή αξιολόγηση.
Μια ώριμη δημοκρατία δεν απονέμει ισόβια πιστοποιητικά συνέπειας.
Ούτε ισόβιες καταδίκες.
Καλεί τους πολίτες να εξετάζουν κάθε νέα επιλογή υπό το φως των ίδιων αρχών που επικαλούνται διαχρονικά.
Η συνέπεια δεν είναι ακινησία.
Είναι συνέχεια.
Δεν αποκλείει την εξέλιξη.
Αποκλείει μόνο την ασυνείδητη μετατόπιση.
Ίσως γι’ αυτό οι σημαντικότερες πολιτικές αποφάσεις δεν απαιτούν μόνο διορατικότητα.
Απαιτούν και μια διαρκή άσκηση εσωτερικής εντιμότητας.
Την προθυμία να αναρωτηθεί κανείς, πριν ζητήσει την εμπιστοσύνη των άλλων, αν οι επιλογές του εξακολουθούν να υπηρετούν τις ίδιες αρχές που διακηρύσσει ότι τον καθοδηγούν.
Αυτό το ερώτημα δεν αφορά μια συγκεκριμένη εποχή.
Ούτε έναν συγκεκριμένο τόπο.
Συνοδεύει κάθε άνθρωπο που επιθυμεί να συμμετέχει στη δημόσια ζωή χωρίς να απομακρύνεται, σχεδόν ανεπαίσθητα, από τον ίδιο του τον εαυτό.
Η συλλογική ευθύνη
Κάθε κοινωνία διαμορφώνει σταδιακά τον δικό της πολιτικό πολιτισμό.
Δεν διαμορφώνεται μόνο από τους νόμους που θεσπίζει ούτε από τις κυβερνήσεις που εκλέγει.
Διαμορφώνεται από όσα επιβραβεύει.
Από όσα ανέχεται.
Από όσα επιλέγει να προσπεράσει χωρίς να τα εξετάσει.
Ο δημόσιος βίος δεν αποτελεί ποτέ αποκλειστική ευθύνη όσων ασκούν εξουσία.
Η ποιότητα του αντανακλά και τις προσδοκίες μιας κοινωνίας.
Αν οι πολίτες αρκούνται στις διακηρύξεις, σύντομα και οι θεσμοί θα αρκεστούν στις διακηρύξεις.
Αν οι πολίτες αδιαφορούν για τη συνέπεια, δύσκολα θα απαιτήσουν συνέπεια από εκείνους που τους εκπροσωπούν.
Κάθε δημοκρατία μοιάζει, σε κάποιον βαθμό, με έναν αργό καθρέφτη.
Δεν αντανακλά αμέσως την εικόνα της κοινωνίας.
Την αποτυπώνει όμως με την πάροδο του χρόνου.
Οι αξίες που καλλιεργούνται στην καθημερινότητα γίνονται σταδιακά πολιτική συμπεριφορά.
Οι πολιτικές συμπεριφορές μετατρέπονται σε θεσμική πρακτική.
Και η θεσμική πρακτική επιστρέφει για να επηρεάσει τη συνείδηση των πολιτών.
Έτσι δημιουργείται ένας συνεχής κύκλος αλληλεπίδρασης.
Η κοινωνία διαμορφώνει τους θεσμούς της.
Οι θεσμοί διαμορφώνουν την κοινωνία.
Γι’ αυτό η αναζήτηση ευθυνών αποκλειστικά στους άλλους οδηγεί συνήθως σε αδιέξοδο.
Η αυτοκριτική δεν αποδυναμώνει μια κοινωνία.
Την ωριμάζει.
Η αναγνώριση των συλλογικών αδυναμιών δεν μειώνει την αξιοπρέπεια ενός λαού.
Αποτελεί προϋπόθεση για τη δημιουργική του εξέλιξη.
Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί ορισμένες πολιτικές επανέρχονται διαρκώς, ακόμη και όταν έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς.
Η απάντηση δεν βρίσκεται πάντοτε στην επιμονή των ηγεσιών.
Βρίσκεται πολλές φορές στην αδυναμία των κοινωνιών να επανεξετάσουν τις δικές τους παραδοχές.
Καμιά πολιτική δεν διατηρείται μόνο επειδή κάποιοι την επιθυμούν.
Διατηρείται επειδή, με διαφορετικούς τρόπους και για διαφορετικούς λόγους, ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας παύει να τη θέτει υπό ουσιαστική δοκιμασία.
Άλλοτε από κόπωση.
Άλλοτε από φόβο.
Άλλοτε από συνήθεια.
Άλλοτε από την προσδοκία ότι κάποιος άλλος θα αναλάβει την ευθύνη της αμφισβήτησης.
Η δημοκρατική συμμετοχή όμως δεν εξαντλείται στην ανάθεση.
Η ψήφος αποτελεί μια σημαντική στιγμή.
Δεν αποτελεί όμως το τέλος της ευθύνης.
Η ευθύνη συνεχίζεται με την παρακολούθηση.
Με την αξιολόγηση.
Με τη μνήμη.
Με την προθυμία να συγκρίνουμε όσα υποσχέθηκαν με όσα πραγματοποιήθηκαν.
Η συλλογική μνήμη αποκτά εδώ ξεχωριστή σημασία.
Μια κοινωνία που χάνει την ικανότητα να συγκρίνει το παρόν με το παρελθόν δυσκολεύεται να αξιολογήσει και το μέλλον της.
Δεν πρόκειται για νοσταλγία.
Ούτε για προσκόλληση στην ιστορία.
Πρόκειται για τη συνειδητοποίηση ότι οι ίδιες προκλήσεις επιστρέφουν συχνά με διαφορετική μορφή.
Οι λέξεις αλλάζουν.
Τα πρόσωπα αλλάζουν.
Οι περιστάσεις μεταβάλλονται.
Τα θεμελιώδη ερωτήματα παραμένουν εντυπωσιακά σταθερά.
Πώς διαφυλάσσεται η ελευθερία χωρίς να θυσιάζεται η ασφάλεια;
Πώς επιτυγχάνεται η αναγκαία σύνθεση χωρίς να αλλοιώνονται οι αρχές;
Πώς καλλιεργείται η ενότητα χωρίς να περιορίζεται η πολυφωνία;
Καμιά γενιά δεν μπορεί να απαντήσει οριστικά σε αυτά τα ερωτήματα.
Κάθε γενιά καλείται να τα αντιμετωπίσει εκ νέου.
Αυτό ακριβώς αποτελεί τη ζωντάνια της δημοκρατίας.
Δεν κληρονομεί έτοιμες απαντήσεις.
Κληρονομεί την ευθύνη να συνεχίσει τον διάλογο.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη παρακαταθήκη που μπορεί να αφήσει μια κοινωνία στις επόμενες γενιές.
Όχι η βεβαιότητα ότι έλυσε όλα τα προβλήματα.
Αλλά η καλλιέργεια ανθρώπων που δεν έπαψαν ποτέ να τα εξετάζουν με πνεύμα ελευθερίας, διάκρισης και ευθύνης.
Οι μεγάλες επιλογές και η δοκιμασία της συνέπειας
Υπάρχουν ζητήματα που καθορίζουν την πορεία μιας κοινωνίας για δεκαετίες.
Δεν αφορούν μόνο μια κυβέρνηση.
Ούτε μόνο μια κοινοβουλευτική περίοδο.
Διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα αντιλαμβάνεται τον εαυτό της, τις προτεραιότητες της και το μέλλον της.
Απέναντι σε τέτοιες επιλογές, οι πολίτες διατυπώνουν συχνά ισχυρές πεποιθήσεις.
Υπερασπίζονται αρχές.
Διαμορφώνουν συλλογικές προσδοκίες.
Αναλαμβάνουν δημόσιες δεσμεύσεις.
Η πραγματική δοκιμασία όμως δεν βρίσκεται στη διατύπωση αυτών των πεποιθήσεων.
Βρίσκεται στη διάρκεια.
Στη συνέπεια.
Στην προθυμία να παραμένουν ενεργό κριτήριο των μελλοντικών επιλογών.
Μια κοινωνία δεν χάνει τον προσανατολισμό της μόνο όταν εγκαταλείπει δημόσια τις αρχές της.
Τον χάνει και όταν συνεχίζει να τις επικαλείται, ενώ οι πρακτικές της ακολουθούν διαφορετική κατεύθυνση.
Η απόσταση ανάμεσα στη διακήρυξη και στην πράξη δεν μεγαλώνει απότομα.
Διευρύνεται σχεδόν ανεπαίσθητα.
Με μια εξαίρεση.
Με μια προσωρινή διευθέτηση.
Με μια αναγκαία προσαρμογή.
Με μια νέα διατύπωση που κάνει την παλαιά αντίφαση να φαίνεται λιγότερο έντονη.
Η ανθρώπινη σκέψη διαθέτει αξιοσημείωτη ικανότητα να προσαρμόζεται.
Αυτό αποτελεί προϋπόθεση επιβίωσης.
Αποτελεί όμως και πηγή κινδύνου.
Διότι μπορεί να μας οδηγήσει να θεωρήσουμε φυσιολογικό εκείνο που πριν από λίγα χρόνια θα αντιμετωπίζαμε με επιφύλαξη.
Καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αποφύγει τις αλλαγές.
Ούτε θα έπρεπε να το επιδιώκει.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό.
Πώς διακρίνει αν μια μεταβολή αποτελεί εξέλιξη ή σταδιακή απομάκρυνση από τις ίδιες τις αρχές που δηλώνει ότι υπηρετεί;
Η απάντηση δεν μπορεί να αναζητηθεί μόνο στα αποτελέσματα.
Ούτε μόνο στις προθέσεις.
Χρειάζεται μια συνεχής σύγκριση ανάμεσα σε τρία στοιχεία.
Σε όσα διακηρύσσονται.
Σε όσα πράγματι εφαρμόζονται.
Στις συνέπειες που παράγονται με την πάροδο του χρόνου.
Εκεί αποκτά ιδιαίτερη σημασία η δημοκρατική μνήμη.
Όχι ως αποθήκη γεγονότων.
Αλλά ως ικανότητα σύγκρισης.
Μια κοινωνία που θυμάται, μπορεί να διακρίνει τη συνέχεια πίσω από τις διαφορετικές διατυπώσεις.
Μπορεί να αναγνωρίσει πότε μια νέα πρόταση αποτελεί πραγματικά νέα πορεία και πότε απλώς μια διαφορετική περιγραφή μιας ήδη γνωστής κατεύθυνσης.
Η διάκριση αυτή απαιτεί πνευματική πειθαρχία.
Απαιτεί επίσης μια αρετή που σπανίως συζητείται.
Την προθυμία να αξιολογούμε με τα ίδια ακριβώς κριτήρια κάθε επιλογή, ανεξάρτητα από το ποιος την προτείνει.
Είναι εύκολο να εντοπίζει κανείς τις αντιφάσεις των άλλων.
Πολύ δυσκολότερο να αναγνωρίζει τις δικές του.
Και όμως, η δημοκρατική συνείδηση αρχίζει ακριβώς από εκεί.
Από την απόφαση να μην επιτρέψουμε στις συμπάθειες, στις προσωπικές σχέσεις, στις ιδεολογικές συγγένειες ή στις συγκυριακές επιδιώξεις να μεταβάλουν το μέτρο με το οποίο αξιολογούμε τις ίδιες τις αρχές μας.
Η ιστορία προσφέρει ένα σταθερό δίδαγμα.
Οι κοινωνίες δεν παραμένουν ελεύθερες επειδή απέκτησαν κάποτε ελευθερία.
Παραμένουν ελεύθερες επειδή κάθε γενιά αποφασίζει εκ νέου να την υπερασπιστεί.
Το ίδιο ισχύει για τη δικαιοσύνη.
Για το κράτος δικαίου.
Για τη λογοδοσία.
Για κάθε αξία που θεωρείται θεμελιώδης.
Καμιά δεν διατηρείται από συνήθεια.
Όλες χρειάζονται διαρκή φροντίδα.
Ίσως γι’ αυτό οι μεγάλες συλλογικές επιλογές να μην αποτελούν μόνο πολιτικές αποφάσεις.
Αποτελούν και καθρέφτη της πνευματικής κατάστασης μιας κοινωνίας.
Αποκαλύπτουν όχι μόνο τι επιλέγει ένας λαός.
Αποκαλύπτουν και με ποιον τρόπο έφθασε να θεωρεί ορισμένες επιλογές αυτονόητες.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η βαθύτερη ευθύνη του πολίτη.
Να μη σταματά ποτέ να εξετάζει τη διαδρομή που οδηγεί στις αποφάσεις.
Διότι πολλές φορές η ποιότητα μιας επιλογής κρίνεται λιγότερο από την ίδια την κατάληξη της και περισσότερο από τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία έφθασε να την αποδεχθεί.
Επιστροφή στη συνείδηση
Κάθε δημοκρατία αποτελεί ένα διαρκές έργο υπό διαμόρφωση.
Δεν παραδίδεται ολοκληρωμένη σε καμία γενιά.
Κάθε εποχή την ανακαλύπτει ξανά.
Κάθε κοινωνία την επαναπροσδιορίζει.
Κάθε πολίτης καλείται να αποφασίσει, έστω και σιωπηλά, ποια θέση θα καταλάβει απέναντι της.
Η ευθύνη αυτή δεν εμφανίζεται μόνο στις μεγάλες ιστορικές στιγμές.
Εμφανίζεται στην καθημερινότητα.
Στον τρόπο με τον οποίο ακούμε μια διαφορετική άποψη.
Στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε μια δημόσια απόφαση.
Στην ευκολία με την οποία αποδεχόμαστε μια βολική εξήγηση.
Στην προθυμία μας να αναζητήσουμε μια δεύτερη πηγή πριν διαμορφώσουμε κρίση.
Στην ειλικρίνεια με την οποία εξετάζουμε τις δικές μας επιλογές.
Η ποιότητα της δημοκρατίας δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα των θεσμών της.
Εξαρτάται και από την ποιότητα αυτών των μικρών καθημερινών πράξεων.
Εκεί διαμορφώνεται ο πολιτικός πολιτισμός μιας κοινωνίας.
Εκεί οικοδομείται ή αποδυναμώνεται η εμπιστοσύνη.
Εκεί καλλιεργείται η συνήθεια της λογοδοσίας ή η συνήθεια της αδιαφορίας.
Συχνά αναζητούμε το σημείο στο οποίο μια κοινωνία άρχισε να αλλάζει.
Η ιστορία όμως σπάνια προσφέρει μια και μοναδική απάντηση.
Οι μεγάλες μεταβολές δεν γεννιούνται μόνο από γεγονότα.
Γεννιούνται από πλήθος μικρών επιλογών που, εξεταζόμενες μεμονωμένα, φαίνονται ασήμαντες.
Κάθε μια μοιάζει περιορισμένη.
Όλες μαζί καθορίζουν την κατεύθυνση.
Γι’ αυτό η δημοκρατική συνείδηση δεν αποτελεί μια κατάσταση που κατακτάται οριστικά.
Αποτελεί μια άσκηση που επαναλαμβάνεται.
Μια διαρκή προσπάθεια να διατηρούμε ανοικτή τη σκέψη, να προστατεύουμε τη διάκριση και να μην επιτρέπουμε στη συνήθεια να αντικαθιστά την κρίση.
Η διαδρομή αυτή δεν υπόσχεται βεβαιότητες.
Υπόσχεται όμως κάτι ίσως σημαντικότερο.
Την ελευθερία να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.
Την ελευθερία να αναθεωρούμε χωρίς να χάνουμε την αξιοπρέπεια μας.
Την ελευθερία να αναγνωρίζουμε ότι η αναζήτηση της αλήθειας αξίζει περισσότερο από την ανάγκη να δικαιώνουμε διαρκώς τον εαυτό μας.
Η πνευματική ακεραιότητα δεν απαιτεί να έχουμε πάντοτε δίκιο.
Απαιτεί να παραμένουμε διαθέσιμοι απέναντι στη γνώση.
Να μη μετατρέπουμε τις πεποιθήσεις μας σε τείχη.
Να τις αντιμετωπίζουμε ως γέφυρες που μας επιτρέπουν να προσεγγίζουμε με μεγαλύτερη καθαρότητα την πραγματικότητα.
Από αυτή την άποψη, η δημοκρατία δεν αποτελεί μόνο έναν τρόπο οργάνωσης της πολιτείας.
Αποτελεί έναν τρόπο καλλιέργειας του ανθρώπου.
Έναν τρόπο να συνυπάρχουμε χωρίς να φοβόμαστε τη διαφωνία.
Να διαφωνούμε χωρίς να χάνουμε τον σεβασμό.
Να επιδιώκουμε τη σύνθεση χωρίς να εγκαταλείπουμε τις αρχές που δίνουν νόημα στη δημόσια ζωή.
Το ερώτημα με το οποίο άρχισε αυτό το δοκίμιο παραμένει ανοικτό.
Πότε αρχίζει μια κοινωνία να απομακρύνεται από τις αρχές της;
Ίσως καμιά απάντηση να μην είναι πλήρης.
Υπάρχει όμως ένα άλλο ερώτημα που προηγείται και αφορά τον καθένα μας.
Με ποιο μέτρο εξετάζω τις δικές μου επιλογές;
Εφαρμόζω τις ίδιες αρχές όταν κρίνω εκείνους που διαφωνούν μαζί μου και εκείνους που αισθάνομαι κοντά μου;
Διατηρώ την ίδια απαίτηση για συνέπεια απέναντι σε όλους ή επιτρέπω στις προσωπικές προτιμήσεις να μεταβάλλουν το μέτρο της κρίσης μου;
Οι απαντήσεις δεν ανήκουν σε κανέναν συγγραφέα.
Δεν ανήκουν σε καμία κυβέρνηση.
Δεν ανήκουν σε κανένα κόμμα.
Ανήκουν αποκλειστικά στη συνείδηση κάθε ανθρώπου.
Εκεί αρχίζει κάθε ουσιαστική δημοκρατική αναγέννηση.
Και εκεί, πολύ πριν από τις εκλογές, τους θεσμούς ή τις μεγάλες ιστορικές αποφάσεις, διαμορφώνεται η πορεία μιας κοινωνίας.
Αν αυτές οι σελίδες κατορθώσουν να γεννήσουν περισσότερα ερωτήματα από όσα επιχείρησαν να απαντήσουν, τότε πιθανόν να έχουν υπηρετήσει τον σκοπό τους.
Γιατί η δημοκρατία δεν ζει από την ομοφωνία.
Ζει από την ποιότητα του διαλόγου.
Και κάθε γνήσιος διάλογος αρχίζει από τη διάθεση του ανθρώπου να εξετάσει, με ελευθερία και εντιμότητα, πρώτα τον ίδιο του τον εαυτό.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.