Σκέψεις για τη Γνώση – 8η συζήτηση
Οι κοινωνίες προχωρούν όσο συνεχίζουν να μαθαίνουν.
Οι κοινωνίες προχωρούν όταν μαθαίνουν μαζί και όχι όταν σκέφτονται όλες το ίδιο.
Μπορούν οι κοινωνίες να μαθαίνουν;
Οι άνθρωποι μαθαίνουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.
Παρατηρούν.
Δοκιμάζουν.
Κάνουν λάθη.
Αναθεωρούν.
Η διαδικασία αυτή μάς είναι οικεία, επειδή τη ζούμε καθημερινά.
Ένα διαφορετικό ερώτημα τίθεται πολύ πιο σπάνια.
Μπορούν να μαθαίνουν και οι κοινωνίες;
Η απάντηση δεν είναι τόσο προφανής όσο φαίνεται.
Οι κοινωνίες δεν σκέφτονται όπως οι άνθρωποι.
Δεν θυμούνται με τον ίδιο τρόπο.
Δεν αλλάζουν με τον ίδιο ρυθμό.
Η συλλογική μάθηση είναι πιο αργή.
Πολλές φορές χρειάζονται χρόνια μέχρι να αναγνωριστεί ένα λάθος ή να διαπιστωθεί ότι μια επιλογή είχε διαφορετικές συνέπειες από εκείνες που αρχικά αναμένονταν.
Άλλες φορές μια κοινωνία επαναλαμβάνει εμπειρίες που έχουν ήδη δοκιμαστεί στο παρελθόν.
Όχι επειδή αγνοεί όσα προηγήθηκαν.
Αλλά επειδή κάθε εποχή πιστεύει ότι οι δικές της συνθήκες είναι μοναδικές.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η συλλογική μάθηση δεν εξαρτάται μόνο από τη γνώση.
Εξαρτάται και από τη διάθεση μιας κοινωνίας να εξετάζει την ίδια της την εμπειρία.
Αυτό απαιτεί θεσμούς.
Απαιτεί παιδεία.
Απαιτεί δημόσιο διάλογο.
Πάνω απ’ όλα όμως απαιτεί εμπιστοσύνη ότι η βελτίωση είναι πάντοτε δυνατή.
Καμία κοινωνία δεν είναι αλάνθαστη.
Καμία δεν παραμένει αμετάβλητη.
Εκείνες που κατορθώνουν να εξελίσσονται δεν είναι αναγκαστικά οι ισχυρότερες.
Είναι συχνά εκείνες που δεν φοβούνται να μάθουν.
Η στάση αυτή δεν εκδηλώνεται μόνο στις μεγάλες ιστορικές αποφάσεις.
Φαίνεται και στις μικρές καθημερινές επιλογές.
Στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα σχολεία.
Στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι δημόσιες υπηρεσίες.
Στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι πολιτικές.
Στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα λάθη.
Όταν τα λάθη γίνονται αφορμή για μάθηση, μια κοινωνία αποκτά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.
Όταν μετατρέπονται αποκλειστικά σε αφορμή αντιπαράθεσης, η δυνατότητα συλλογικής μάθησης περιορίζεται.
Η ίδια αρχή συνοδεύει και την επιστημονική κοινότητα.
Η γνώση εξελίσσεται επειδή οι ιδέες εξετάζονται διαρκώς.
Οι κοινωνίες εξελίσσονται όταν αποκτούν την ίδια διάθεση απέναντι στις δικές τους εμπειρίες.
Ίσως εκεί να βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις κάθε δημοκρατικής κοινωνίας.
Να διατηρεί ζωντανή την ικανότητα να μαθαίνει χωρίς να χάνει τη συνοχή της.
Να αλλάζει χωρίς να αποκόπτεται από τις αρχές που τη στηρίζουν.
Να προχωρεί χωρίς να θεωρεί ότι έχει ήδη φτάσει στον προορισμό.
Γιατί η συλλογική μάθηση δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Αποτελεί μια αδιάκοπη προσπάθεια να μετατρέπεται η εμπειρία σε καλύτερη κατανόηση και η κατανόηση σε πιο ώριμες αποφάσεις.
Ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται η πραγματική δύναμη μιας κοινωνίας.
Όχι μόνο σε όσα γνωρίζει.
Αλλά στη διάθεση της να συνεχίζει να μαθαίνει μαζί.
- Ο Ντίνος Τουμάζος είναι συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Agora Dialogue.
Τα κείμενα αυτά δεν φιλοδοξούν να προσφέρουν έναν οδηγό για το τι να σκεφτόμαστε. Φιλοδοξούν να συμβάλουν, έστω και διακριτικά, στην καλλιέργεια ενός πολιτισμού της σκέψης, όπου η γνώση συναντά την κρίση, η διαφωνία συνυπάρχει με τον σεβασμό και η αναζήτηση της αλήθειας παραμένει πάντοτε ανοιχτή.